Twee bijeenkomsten, een dag werken met een groep en een aantal losse gesprekken. Ze hadden allemaal dezelfde essentie: het belang van vormkracht, en de soms moeizame relatie daarmee, die veel organisatieprofessionals ervaren. Vormkracht ontwikkelen is een van de bouwstenen in het programma Ontwerpend Samenwerken, met meer partijen werken aan complexe vraagstukken, In Advanced Consulting en Change en in de Human System Dynamics zomerschool. In dit blog vertelt Marguerithe over meer vormkracht als kern capability.
Vormkracht, wat is dat?
De term “vormkracht” wordt in verschillende contexten gebruikt, zoals de antroposofie, de bouwkunde, architectuur, ontwerpdisciplines en de kunst. Overal heeft het een net andere betekenis. Mijn persoonlijke invulling van vormkracht is sterk gekleurd door de architectuur en de ontwerpdisciplines1. Het staat voor het vermogen om nog niet bestaande innovatieve oplossingen voor een opgave, of de eerste stappen die je daarin zet, voor je te kunnen zien, te kunnen verbeelden, maar ook, realiseren. Het is dus ook sterk verwant met een term als “maakkracht”: van niets, iets kunnen maken.
Thomas van Arken en Nynke Tromp2 noemen het vormgeven. Vormgeven richt zich op: het gestalte geven aan ideeën en concepten voor nieuwe toekomsten. Op een bijeenkomst van Pont (de publieke ontwerppraktijk) herkenden we dat, uit het rijtje van competenties, vormkracht voor niet-ontwerpers vaak de allerlastigste is. De ambtenaren waar Pont mee werkt, en de deelnemers en de teams in organisaties waar ik mee werk, zijn vaak handelingsverlegen als het op vormkracht aankomt. Een enkeling daargelaten die direct van oor tot oor begint te glimmen en zegt helemaal los te kunnen gaan.
Waarom is vormkracht belangrijk?
Vraagstukken in organisaties en in de samenleving zijn steeds complexer geworden en zijn vaak niet meer op te lossen. Als ze al op te lossen zijn in dezelfde regels waarin ze geproduceerd zijn. Dergelijke vraagstukken vragen om anders kijken, anders denken en anders handelen, om nieuwe frames en om een proces van tastend zoeken. Dit wordt in ontwerptermen wel “de oplossingsruimte” genoemd. Het veld waarin verschillende mogelijke oplossingen denkbaar zijn voor de transformatie van het systeem. Ideeën die allemaal kunnen, maar die je dus ook allemaal voor je moet kunnen zien om er mee aan de slag te gaan. Met kopiëren kom je er dus niet meer. Vormkracht is dus een belangrijke sleutel in het bijdragen aan transformaties van systemen.
Wat maakt het lastig?
Vormkracht doet een beroep op onder- of slecht ontwikkelde vaardigheden van professionals en stuit op een aantal blokkerende aannames.
Creativiteit
De belangrijkste daarvan is “ik ben niet creatief”. Hierin neemt “creatief” mythische proporties aan. Die aanname wordt extra zichtbaar als je professionals uitnodigt om te denken met hun handen, ofwel te tekenen, of een collage te maken, of vergelijkbare uitdagingen vraagt. Analytisch werken met het hoofd heeft vaak de voorkeur. Terwijl het lijf ook zo veel informatie bevat en er al schetsend toekomsten verbeeld worden en ideeën oppoppen.
Auteur Dan Roam3 onderscheidt in zijn boek “The back of a napkin” drie type mensen die hij zwarte, gele en rode pen-types noemt. De zwarte pen gaat aan de slag. De gele pen gaat mee als de zwarte pen het voortouw heeft genomen. De rode pen blijft aan de zijlijn en geeft commentaar of stelt vragen. En dan helemaal aan het einde pakt deze de pen en tekent de ideale plaat uit alles wat er op dat moment is. Dat is de vormkracht die een appèl doet op conceptuele en analytische vermogens. Lang leve teamwork en variëteit in groepen.
Een antwoord
Een andere onderontwikkelde vaardigheid is dat elke uitdaging slechts één juiste oplossing kent. Want dat is nu eenmaal het systeem waarin we zijn opgegroeid. En de wurggreep, waarin we soms verzeild raken, dat je pas kunt beginnen als je alles hebt uitgedacht. Transformaties zijn geen rechte snelwegen, en je kunt die snelweg ook niet vooraf maken. Ze zijn rommelig, onduidelijk en gaan gepaard met verwarring, crisis, frustraties en teleurstelling. Zeker als je er midden in staat. En het negeren van de complexiteit, en die zo vereenvoudigen dat er enkelvoudige snelle oplossingen zichtbaar worden, maakt de opgaven alleen maar erger.
Experimenteren en risico’s nemen
Naast het kunnen verbeelden van de toekomst, vraagt vormkracht ook om experimenterend werken. In het “eerst denken en dan doen”-paradigma is het lastig om een reeks experimenten als een onderzoek te zien en in die rommeligheid overeind te blijven in het onderzoek waarin steeds duidelijker wordt hoe de opgave in elkaar zit en wat denkbare oplossingen kunnen zijn.
Het transformeren van systemen vraagt juist om leren door doen en leren van doen. Een proces waarin voortgang belangrijker is dan perfectie omdat juist dat proces van verkennen, experimenteren en ontdekken, de grenzen tussen het mogelijke en het onmogelijke kan verschuiven. En dat is echt anders dan aannemen dat de dingen alleen maar zo kunnen zijn als ze nu zijn, of dat er alleen bekende oplossingen denkbaar zijn. Experimenteren betekent dat we niet weten wat zal werken en dat we dingen proberen die niet werken en mogelijk niet het effect hebben dat we vooraf bedacht hadden, maar waar we wel van kunnen leren.
“Expirement a way forward”
Vormkracht vraagt dus om het verduren van onzekerheid en het nemen van (gecalculeerde) risico’s. Experimenteren in bestaande systemen is het nemen van risico’s, want je ontwricht het systeem, dat voor sommigen goed werkt, en stelt de status quo ter discussie.
‘Experiment a way forward’ is dan ook een van de 7 habits die Adam Kahane in zijn boek beschrijft4 in zijn boek vond ik ook een treffende passage;
“For complex problems, get a sense of possibilities and try something and watch what happens. You can get advice from others, talk about it with friends and strangers, read, but the bottom line is that you need to get to work and learn as you go, engaging in rapid iterative cycles, and see if helpfull patters emerge. As you learn things, document practices and principles that help you guide in making decisions. Don’t worry about collecting tons of information before acting; it won’t help you past a certain point. Act on a hunch first and monitor the results as you go.”
Next wise action
Voor mij is “Act on a hunch” iets te impulsief. Ik ben meer fan van de formulering van Glenda Eoyang “your next wise action”. Gebaseerd op de “adaptive action cycle” van “what, so what” en “now what” waarin je het bestaande patroon in het systeem waarneemt en duidt en op die basis enkele handelingsopties in kaart brengt en kiest. Ook in deze cycle gaat het om het verbeelden van meerdere opties en niet zomaar voor de eerste de beste kiezen die zich aandient.
Daag jezelf uit
Vormkracht gaat ook om het zien van meerdere toekomsten, meerdere mogelijke oplossingen en meerdere ideeën. Ik merk dat (jezelf) uitdagen daarin helpt. Nooit genoegen nemen met het eerste dat in je opkomt, maar altijd zorgen dat je minstens drie (of meer) alternatieven hebt. En uit die alternatieven komt dan je “next wise action” voort. Deze bevat elementen van meerdere ideeën. De eenvoudige oefening die hierbij hoort gaat als volgt:
- Noteer, of teken, je eerste idee, die “hunch”. Dat is je go-to idee of oplossing. Niks mis mee, maar als je niet verder gaat blijft het daarbij. Leg deze eerst even terzijde en daag jezelf uit door bijvoorbeeld:
- Neem een element uit dat eerste idee en doe dat in de ban. Dus als het nu niet met X kan/mag, waar kom ik dan op?
- Of vergroot juist een element uit. Als het nu alleen met X kan/mag waar kom ik dan op uit?
- Of wat als het in een kwart van de tijd moet?
- Of met 10 x zoveel mensen/organisaties.
- Of wat ook maar relevant voor jouw vraagstuk is.
Overdrijf, vergroot het uit, beoordeel en veroordeel je ideeën niet. In dit stadium kan en mag alles! Pas als je creativiteit echt op is, is het tijd om, op basis van alles wat je hebt, een aanvaardbare en te realiseren “next wise action” te formuleren. Meer opties zien maakt je wendbaarder en het maakt je werk ook leuker.
Wil je meer weten over vormkracht? Dan is misschien ons programma ‘Ontwerpend Samenwerken – met meer partijen werken aan complexe vraagstukken’ iets voor jou.
Kijk dan voor meer informatie over de opleiding op www.sioo.nl/opleiding/ontwerpend-samenwerkend
- Man, de M.C., De ontwerpfactor, Mediawerf 2013 ↩︎
- Een ontwerpende aanpak voor maatschappelijke opgaven, waar hebben we het over? Thomas van Arkel & Nynke Tromp (Systemic Design Lab, TU Delft) ↩︎
- Roam, D. The back of a napkin, solving problems and selling ideas The back of a napkin, solving problems and selling ideas pictures, 2009 Penguin ↩︎
- Kahane, A., Eveyday habits for transforming systems, 2025 Berrett-Koehler ↩︎
Twee bijeenkomsten, een dag werken met een groep en een aantal losse gesprekken. Ze hadden allemaal dezelfde essentie: het belang van vormkracht, en de soms moeizame relatie daarmee, die veel organisatieprofessionals ervaren. Vormkracht ontwikkelen is een van de bouwstenen in het programma Ontwerpend Samenwerken, met meer partijen werken aan complexe vraagstukken, In Advanced Consulting en Change en in de Human System Dynamics zomerschool. In dit blog vertelt Marguerithe over meer vormkracht als kern capability.
Vormkracht, wat is dat?
De term “vormkracht” wordt in verschillende contexten gebruikt, zoals de antroposofie, de bouwkunde, architectuur, ontwerpdisciplines en de kunst. Overal heeft het een net andere betekenis. Mijn persoonlijke invulling van vormkracht is sterk gekleurd door de architectuur en de ontwerpdisciplines1. Het staat voor het vermogen om nog niet bestaande innovatieve oplossingen voor een opgave, of de eerste stappen die je daarin zet, voor je te kunnen zien, te kunnen verbeelden, maar ook, realiseren. Het is dus ook sterk verwant met een term als “maakkracht”: van niets, iets kunnen maken.
Thomas van Arken en Nynke Tromp2 noemen het vormgeven. Vormgeven richt zich op: het gestalte geven aan ideeën en concepten voor nieuwe toekomsten. Op een bijeenkomst van Pont (de publieke ontwerppraktijk) herkenden we dat, uit het rijtje van competenties, vormkracht voor niet-ontwerpers vaak de allerlastigste is. De ambtenaren waar Pont mee werkt, en de deelnemers en de teams in organisaties waar ik mee werk, zijn vaak handelingsverlegen als het op vormkracht aankomt. Een enkeling daargelaten die direct van oor tot oor begint te glimmen en zegt helemaal los te kunnen gaan.
Waarom is vormkracht belangrijk?
Vraagstukken in organisaties en in de samenleving zijn steeds complexer geworden en zijn vaak niet meer op te lossen. Als ze al op te lossen zijn in dezelfde regels waarin ze geproduceerd zijn. Dergelijke vraagstukken vragen om anders kijken, anders denken en anders handelen, om nieuwe frames en om een proces van tastend zoeken. Dit wordt in ontwerptermen wel “de oplossingsruimte” genoemd. Het veld waarin verschillende mogelijke oplossingen denkbaar zijn voor de transformatie van het systeem. Ideeën die allemaal kunnen, maar die je dus ook allemaal voor je moet kunnen zien om er mee aan de slag te gaan. Met kopiëren kom je er dus niet meer. Vormkracht is dus een belangrijke sleutel in het bijdragen aan transformaties van systemen.
Wat maakt het lastig?
Vormkracht doet een beroep op onder- of slecht ontwikkelde vaardigheden van professionals en stuit op een aantal blokkerende aannames.
Creativiteit
De belangrijkste daarvan is “ik ben niet creatief”. Hierin neemt “creatief” mythische proporties aan. Die aanname wordt extra zichtbaar als je professionals uitnodigt om te denken met hun handen, ofwel te tekenen, of een collage te maken, of vergelijkbare uitdagingen vraagt. Analytisch werken met het hoofd heeft vaak de voorkeur. Terwijl het lijf ook zo veel informatie bevat en er al schetsend toekomsten verbeeld worden en ideeën oppoppen.
Auteur Dan Roam3 onderscheidt in zijn boek “The back of a napkin” drie type mensen die hij zwarte, gele en rode pen-types noemt. De zwarte pen gaat aan de slag. De gele pen gaat mee als de zwarte pen het voortouw heeft genomen. De rode pen blijft aan de zijlijn en geeft commentaar of stelt vragen. En dan helemaal aan het einde pakt deze de pen en tekent de ideale plaat uit alles wat er op dat moment is. Dat is de vormkracht die een appèl doet op conceptuele en analytische vermogens. Lang leve teamwork en variëteit in groepen.
Een antwoord
Een andere onderontwikkelde vaardigheid is dat elke uitdaging slechts één juiste oplossing kent. Want dat is nu eenmaal het systeem waarin we zijn opgegroeid. En de wurggreep, waarin we soms verzeild raken, dat je pas kunt beginnen als je alles hebt uitgedacht. Transformaties zijn geen rechte snelwegen, en je kunt die snelweg ook niet vooraf maken. Ze zijn rommelig, onduidelijk en gaan gepaard met verwarring, crisis, frustraties en teleurstelling. Zeker als je er midden in staat. En het negeren van de complexiteit, en die zo vereenvoudigen dat er enkelvoudige snelle oplossingen zichtbaar worden, maakt de opgaven alleen maar erger.
Experimenteren en risico’s nemen
Naast het kunnen verbeelden van de toekomst, vraagt vormkracht ook om experimenterend werken. In het “eerst denken en dan doen”-paradigma is het lastig om een reeks experimenten als een onderzoek te zien en in die rommeligheid overeind te blijven in het onderzoek waarin steeds duidelijker wordt hoe de opgave in elkaar zit en wat denkbare oplossingen kunnen zijn.
Het transformeren van systemen vraagt juist om leren door doen en leren van doen. Een proces waarin voortgang belangrijker is dan perfectie omdat juist dat proces van verkennen, experimenteren en ontdekken, de grenzen tussen het mogelijke en het onmogelijke kan verschuiven. En dat is echt anders dan aannemen dat de dingen alleen maar zo kunnen zijn als ze nu zijn, of dat er alleen bekende oplossingen denkbaar zijn. Experimenteren betekent dat we niet weten wat zal werken en dat we dingen proberen die niet werken en mogelijk niet het effect hebben dat we vooraf bedacht hadden, maar waar we wel van kunnen leren.
“Expirement a way forward”
Vormkracht vraagt dus om het verduren van onzekerheid en het nemen van (gecalculeerde) risico’s. Experimenteren in bestaande systemen is het nemen van risico’s, want je ontwricht het systeem, dat voor sommigen goed werkt, en stelt de status quo ter discussie.
‘Experiment a way forward’ is dan ook een van de 7 habits die Adam Kahane in zijn boek beschrijft4 in zijn boek vond ik ook een treffende passage;
“For complex problems, get a sense of possibilities and try something and watch what happens. You can get advice from others, talk about it with friends and strangers, read, but the bottom line is that you need to get to work and learn as you go, engaging in rapid iterative cycles, and see if helpfull patters emerge. As you learn things, document practices and principles that help you guide in making decisions. Don’t worry about collecting tons of information before acting; it won’t help you past a certain point. Act on a hunch first and monitor the results as you go.”
Next wise action
Voor mij is “Act on a hunch” iets te impulsief. Ik ben meer fan van de formulering van Glenda Eoyang “your next wise action”. Gebaseerd op de “adaptive action cycle” van “what, so what” en “now what” waarin je het bestaande patroon in het systeem waarneemt en duidt en op die basis enkele handelingsopties in kaart brengt en kiest. Ook in deze cycle gaat het om het verbeelden van meerdere opties en niet zomaar voor de eerste de beste kiezen die zich aandient.
Daag jezelf uit
Vormkracht gaat ook om het zien van meerdere toekomsten, meerdere mogelijke oplossingen en meerdere ideeën. Ik merk dat (jezelf) uitdagen daarin helpt. Nooit genoegen nemen met het eerste dat in je opkomt, maar altijd zorgen dat je minstens drie (of meer) alternatieven hebt. En uit die alternatieven komt dan je “next wise action” voort. Deze bevat elementen van meerdere ideeën. De eenvoudige oefening die hierbij hoort gaat als volgt:
- Noteer, of teken, je eerste idee, die “hunch”. Dat is je go-to idee of oplossing. Niks mis mee, maar als je niet verder gaat blijft het daarbij. Leg deze eerst even terzijde en daag jezelf uit door bijvoorbeeld:
- Neem een element uit dat eerste idee en doe dat in de ban. Dus als het nu niet met X kan/mag, waar kom ik dan op?
- Of vergroot juist een element uit. Als het nu alleen met X kan/mag waar kom ik dan op uit?
- Of wat als het in een kwart van de tijd moet?
- Of met 10 x zoveel mensen/organisaties.
- Of wat ook maar relevant voor jouw vraagstuk is.
Overdrijf, vergroot het uit, beoordeel en veroordeel je ideeën niet. In dit stadium kan en mag alles! Pas als je creativiteit echt op is, is het tijd om, op basis van alles wat je hebt, een aanvaardbare en te realiseren “next wise action” te formuleren. Meer opties zien maakt je wendbaarder en het maakt je werk ook leuker.
Wil je meer weten over vormkracht? Dan is misschien ons programma ‘Ontwerpend Samenwerken – met meer partijen werken aan complexe vraagstukken’ iets voor jou.
Kijk dan voor meer informatie over de opleiding op www.sioo.nl/opleiding/ontwerpend-samenwerkend
- Man, de M.C., De ontwerpfactor, Mediawerf 2013 ↩︎
- Een ontwerpende aanpak voor maatschappelijke opgaven, waar hebben we het over? Thomas van Arkel & Nynke Tromp (Systemic Design Lab, TU Delft) ↩︎
- Roam, D. The back of a napkin, solving problems and selling ideas The back of a napkin, solving problems and selling ideas pictures, 2009 Penguin ↩︎
- Kahane, A., Eveyday habits for transforming systems, 2025 Berrett-Koehler ↩︎