We zijn trots op, en reuze blij, met deze nieuwe summerschool Design Thinking voor Innovatie en Systeemdoorbraak. In 2018 was Kees Dorst een van de gasten op Sioo’s Internationale Systeemfestival. Hij gaf toen een workshop en een masterclass op basis van zijn Frame Innovation Methode. En tijdens de Sioo alumni dag op de Dutch Design Week was hij wederom onze gast. Daar ontstond ook het idee voor deze summerschool. Een summerschool die eigenlijk, als we eerlijk zijn, een beetje een foute naam heeft. Design thinking klopt niet helemaal. Design Driven zou beter zijn. Maar, we zijn ook pragmatisch… in de zoektermen scoort Design thinking nu eenmaal beter, dus staat dat in de titel. Daarom alvast een korte toelichting op design thinking en design driven. En een doorkijkje naar de stof van deze summerschool.
Een korte beschrijving van de geschiedenis van design thinking
- Het begin, van wat we design thinking noemen, is als de klassieke ontwerpdisciplines hun werkpraktijk onderzoeken en expliceren om tot ontwerpmethodologieën te komen. Dat begint in de jaren ‘60 en legt de fundamenten voor begrip van wat ‘designing’ is en de ‘designerly way of working’. Onderzoek en explicitering van het begrip en de methode loopt, met name in de wetenschap, door tot de jaren ‘80. Vanaf de jaren ‘90, met een hausse sinds 2000, is Design Thinking gepopulariseerd en verschijnen er allerlei ‘How to-boeken’.
- Een opkomende (jaren ’70) en weer naar de achtergrond verschuivende stroming in ‘creativity en design’ die staat voor het aanboren van andere vormen van denk- en verbeeldingscapaciteiten. Deze komt weer terug in 2000 en voedt waarschijnlijk ook sterk het ‘leuke geeltjes-imago’ van Design Thinking.
- Design Thinking voor de traditionele domeinen wordt, naast gebruik in andere disciplines, in de jaren ‘70 ook voor maatschappelijke vraagstukken overwogen. In 2000 krijgt het echt voet aan de grond en vanaf 2012 is het voor maatschappelijke vragen ook gemeengoed. In deze stroming kun je ook Kees Dorst met zijn reframing-aanpak duiden.
- En er is een stroming die zijn wortels heeft in de startup-wereld, die via Ries, Maury en Brown in de bestaande organisaties terecht komt. Oftewel het zogenaamde business-school design thinking.
De essentie van Design thinking zit niet in de vereenvoudiging tot een stappenplan of een leuke geeltjes sessie, maar in de nadruk op Thinking in Design Thinking. Thinking als activiteit in de analyse en bij het conceptualiseren van ‘problemen’ en de creatie van andere betekenissen voor de ontwerpuitdagingen. Hierdoor maken we er een ambitie van en vinden we aanknopingspunten om meerwaarde te creëren.
Design driven
Het gaat ons niet om het ontwerpen van leuke nieuwe tools, diensten of producten. In de summerschool houden we ons bezig met de taaie, complexe vraagstukken. Door de complexe problematiek worden we gedwongen om anders te denken. Want wat we gewend zijn: af en toe voorbij ‘business-as-usual’ te denken en dat noemen we dan ‘innovatie’ volstaat niet meer. Er is iets anders nodig. Daarvoor is het nodig dat we op een fundamenteel andere manier denken en doen. Vaak gaat ‘innovatie’ over dingen die ‘in de wereld’ moeten veranderen. Maardit gaat over onszelf. Hoe kunnen we ons repertoire uitbreiden met methodes die wel met de complexe situaties omgaan? Maar waarin ook, en misschien zelfs wel vooral, ons eigen denken onderwerp van onderzoek is. Zodat we die in kunnen zetten bij vraagstukken waarbij we baat kunnen hebben van manieren van werken van ontwerpers. Vandaar design driven.
Frame innovation als kern
Onze vraagstukken zijn open, ze gaan over grenzen van organisaties heen, zijn complex (want ze bestaan uit veel elementen en relaties), zijn dynamisch (want ze veranderen over tijd en nog behoorlijk snel ook) en zijn genetwerkt. Je kunt het niet alleen aanpakken, je hebt het gehele veld nodig. Hoewel de vraagstukken open zijn, zijn onze manieren van werken, denken en organiseren dat niet. Kees bestudeerde het werk van veel verschillende ontwerpers en destilleerde daar negen stappen uit. Een aantal daarvan zijn voor heel goed voorstelbaar maar een aantal andere kunnen alleen door de ervaring echt begrepen worden.
1) Archeology
We beginnen met onderzoek doen: waar komt het probleem vandaan en wat is er al gedaan? In de praktijk beperkt deze fase zich niet tot gesprekken met de opdrachtgever en de direct betrokkenen, maar gaan de ontwerper en het team ook het veld in om etnografisch onderzoek te doen: zelf aanwezig zijn en meedoen, ervaren, kijken, ruiken, luisteren, proeven.
2) Paradox
De tweede stap is het formuleren van de paradox. Dat is het stellen van de vraag: wat maakt dit nu zo lastig?, ofwel: wat houd het systeem op slot?, In de praktijk blijkt dat dit zo’n stap die makkelijk verteld is, maar meer vraagt dan je denkt.
3) Context
Dan volgen twee stappen die goed te volgen zijn en naadloos passen bij de gebruikelijke werkwijzen van adviseurs: context en field. Context omvat de direct betrokken actoren.
4) Field
Field omvat de actoren die mogelijk ook van belang zijn, geraakt kunnen worden of delen van mogelijke oplossingen in handen hebben. Aandachtspunt hier is om dat niet op een te hoog abstractieniveau te doen en teveel in containers te praten of het te institutioneel te maken. Geef ze een ‘gezicht’.
5) Themes
Dan volgt er een kleine lastige stap. Kies uit de enorme verzameling stakeholders in context en field ongeveer tien tot twaalf uit, waar je mee verder gaat. Hoe moeilijk het ook is om te kiezen, in het maken van de keuze wordt meesterschap zichtbaar. Welke actoren wel en niet echt relevant zijn wordt bepaald door twee aspecten: ze moeten zowel het probleemveld dekken, als het veld daaromheen en waarschijnlijk vanuit andere waarden werken, zodat er in de volgende stap een rijkdom aan waarden tevoorschijn komt. Daar gaat de selectie van stakeholders namelijk om: welke waarden vertegenwoordigen zij. Achter elke stakeholder komt een rijtje van vijf tot zeven waarden. De volgende stap is dan ook om die waarden te clusteren tot vijf tot zeven thema’s door bij elkaar passende waarden te groeperen.
6) Frames
In die rijke beschrijvingen ga je op zoek naar verbindingen om tot frames te komen. Dat mogen er in eerste instantie best meer zijn. Een frame kan een metafoor zijn; een sekte, de wegenwacht, een restaurant, de sportschool, maar het kan ook meer een principe zijn, zoals de circle of life. Vanuit dat thema ga je kijken wat daar de werkzame bestanddelen zijn voor het vraagstuk. Een goed frame is overduidelijk en robuust in wat die manier van kijken en denken oplevert voor het vraagstuk.
7) Futures
Het frame en de set aan ideeën voor interventies is nog niet het einde van het proces. Daar gaat het over de, voor ons maar al te bekende vraag: met wie en hoe gaan we dit nu voor elkaar krijgen? Dat is immers de start van de verandering en komt ons vakgebied in beeld.
8) Transformation
Onderlegger onder de gehele aanpak is design abductie.De redenering die voor dit type frames hele creatieve oplossingen mogelijk maakt
9) Integration
Waar je ook komt met je traject; in de praktijk blijkt dat een doorleefd besef van de waarden in hun werkveld de betrokken organisaties bij allerlei besluiten en situaties op voorsprong zet, omdat ze kunnen handelen vanuit die waarden.
We gaan verder
Sinds 2018 is de frame innovation aanpak verder doorontwikkeld. De summerschool gaat dus ook verder dan alleen de frame innovation aanpak. Om ’Deep change’, oftewel betekenisvolle transformatie, te bewerkstellingen, is reframen niet voldoende. Dan stuit de noodzakelijke transformatie in de verdere omgeving toch nog vaak op belemmeringen. Belemmeringen die pas verdwijnen als de hele sector mee transformeert. Makkelijk gezegd, maar hoe dan? De sleutel daartoe ligt in het field. Wat kan je doen om ook daar aan paradigma verandering bij te dragen, een ander narratief te creëren, maar ook de infrastructuur te helpen bouwen om de transformatie mogelijk te maken.
En een ander aangrijpingspunt is wederom ons eigen denken. Want als professionals hebben we allemaal onze eigen werkpraktijk. Niet de praktijk waarin we werken, maar onze set van waardes, principes, methodes en acties die hoort bij onze professie. Die zijn ook onderhevig aan verandering. Niet alleen geleidelijk, maar soms ook noodgedwongen, omdat de transformatie waar we aan werken dat nodig maakt want die oude werkpraktijk zit in de weg van dat anders denken. Net zoals essentiële transformaties ook veranderingen van de werkpraktijk van beroepsbeoefenaren vraagt. In de ouderenzorg, om maar een voorbeeld te noemen is een geheel andere opvatting noodzakelijk bij verzorgenden over wat goed werk is, wanneer je je werk goed doet.
Leren door doen
Om te voorkomen dat we blijven praten over, gaan we in de summerschool aan de slag. Natuurlijk heb je je eigen casus die meeloopt, maar ter plekke kan je daar niet in experimenteren. Daarom hebben we een gezamenlijke casus zodat je de verschillende stappen van de frame-innovation aanpak echt kunt ervaren en we elkaars denkkracht en creativiteit kunnen inzetten in het creëren van de diepgaande transformatie in het hele veld. De week is natuurlijk een beetje te kort om dat echt mee te maken, maar hopelijk kunnen we daar volgend jaar zomer weer op doorpakken!
Wil je meer weten over deze summerschool? Kijk dan op www.sioo.nl/opleiding/design-thinking-voor-innovatie-en-systeemdoorbraak
We zijn trots op, en reuze blij, met deze nieuwe summerschool Design Thinking voor Innovatie en Systeemdoorbraak. In 2018 was Kees Dorst een van de gasten op Sioo’s Internationale Systeemfestival. Hij gaf toen een workshop en een masterclass op basis van zijn Frame Innovation Methode. En tijdens de Sioo alumni dag op de Dutch Design Week was hij wederom onze gast. Daar ontstond ook het idee voor deze summerschool. Een summerschool die eigenlijk, als we eerlijk zijn, een beetje een foute naam heeft. Design thinking klopt niet helemaal. Design Driven zou beter zijn. Maar, we zijn ook pragmatisch… in de zoektermen scoort Design thinking nu eenmaal beter, dus staat dat in de titel. Daarom alvast een korte toelichting op design thinking en design driven. En een doorkijkje naar de stof van deze summerschool.
Een korte beschrijving van de geschiedenis van design thinking
- Het begin, van wat we design thinking noemen, is als de klassieke ontwerpdisciplines hun werkpraktijk onderzoeken en expliceren om tot ontwerpmethodologieën te komen. Dat begint in de jaren ‘60 en legt de fundamenten voor begrip van wat ‘designing’ is en de ‘designerly way of working’. Onderzoek en explicitering van het begrip en de methode loopt, met name in de wetenschap, door tot de jaren ‘80. Vanaf de jaren ‘90, met een hausse sinds 2000, is Design Thinking gepopulariseerd en verschijnen er allerlei ‘How to-boeken’.
- Een opkomende (jaren ’70) en weer naar de achtergrond verschuivende stroming in ‘creativity en design’ die staat voor het aanboren van andere vormen van denk- en verbeeldingscapaciteiten. Deze komt weer terug in 2000 en voedt waarschijnlijk ook sterk het ‘leuke geeltjes-imago’ van Design Thinking.
- Design Thinking voor de traditionele domeinen wordt, naast gebruik in andere disciplines, in de jaren ‘70 ook voor maatschappelijke vraagstukken overwogen. In 2000 krijgt het echt voet aan de grond en vanaf 2012 is het voor maatschappelijke vragen ook gemeengoed. In deze stroming kun je ook Kees Dorst met zijn reframing-aanpak duiden.
- En er is een stroming die zijn wortels heeft in de startup-wereld, die via Ries, Maury en Brown in de bestaande organisaties terecht komt. Oftewel het zogenaamde business-school design thinking.
De essentie van Design thinking zit niet in de vereenvoudiging tot een stappenplan of een leuke geeltjes sessie, maar in de nadruk op Thinking in Design Thinking. Thinking als activiteit in de analyse en bij het conceptualiseren van ‘problemen’ en de creatie van andere betekenissen voor de ontwerpuitdagingen. Hierdoor maken we er een ambitie van en vinden we aanknopingspunten om meerwaarde te creëren.
Design driven
Het gaat ons niet om het ontwerpen van leuke nieuwe tools, diensten of producten. In de summerschool houden we ons bezig met de taaie, complexe vraagstukken. Door de complexe problematiek worden we gedwongen om anders te denken. Want wat we gewend zijn: af en toe voorbij ‘business-as-usual’ te denken en dat noemen we dan ‘innovatie’ volstaat niet meer. Er is iets anders nodig. Daarvoor is het nodig dat we op een fundamenteel andere manier denken en doen. Vaak gaat ‘innovatie’ over dingen die ‘in de wereld’ moeten veranderen. Maardit gaat over onszelf. Hoe kunnen we ons repertoire uitbreiden met methodes die wel met de complexe situaties omgaan? Maar waarin ook, en misschien zelfs wel vooral, ons eigen denken onderwerp van onderzoek is. Zodat we die in kunnen zetten bij vraagstukken waarbij we baat kunnen hebben van manieren van werken van ontwerpers. Vandaar design driven.
Frame innovation als kern
Onze vraagstukken zijn open, ze gaan over grenzen van organisaties heen, zijn complex (want ze bestaan uit veel elementen en relaties), zijn dynamisch (want ze veranderen over tijd en nog behoorlijk snel ook) en zijn genetwerkt. Je kunt het niet alleen aanpakken, je hebt het gehele veld nodig. Hoewel de vraagstukken open zijn, zijn onze manieren van werken, denken en organiseren dat niet. Kees bestudeerde het werk van veel verschillende ontwerpers en destilleerde daar negen stappen uit. Een aantal daarvan zijn voor heel goed voorstelbaar maar een aantal andere kunnen alleen door de ervaring echt begrepen worden.
1) Archeology
We beginnen met onderzoek doen: waar komt het probleem vandaan en wat is er al gedaan? In de praktijk beperkt deze fase zich niet tot gesprekken met de opdrachtgever en de direct betrokkenen, maar gaan de ontwerper en het team ook het veld in om etnografisch onderzoek te doen: zelf aanwezig zijn en meedoen, ervaren, kijken, ruiken, luisteren, proeven.
2) Paradox
De tweede stap is het formuleren van de paradox. Dat is het stellen van de vraag: wat maakt dit nu zo lastig?, ofwel: wat houd het systeem op slot?, In de praktijk blijkt dat dit zo’n stap die makkelijk verteld is, maar meer vraagt dan je denkt.
3) Context
Dan volgen twee stappen die goed te volgen zijn en naadloos passen bij de gebruikelijke werkwijzen van adviseurs: context en field. Context omvat de direct betrokken actoren.
4) Field
Field omvat de actoren die mogelijk ook van belang zijn, geraakt kunnen worden of delen van mogelijke oplossingen in handen hebben. Aandachtspunt hier is om dat niet op een te hoog abstractieniveau te doen en teveel in containers te praten of het te institutioneel te maken. Geef ze een ‘gezicht’.
5) Themes
Dan volgt er een kleine lastige stap. Kies uit de enorme verzameling stakeholders in context en field ongeveer tien tot twaalf uit, waar je mee verder gaat. Hoe moeilijk het ook is om te kiezen, in het maken van de keuze wordt meesterschap zichtbaar. Welke actoren wel en niet echt relevant zijn wordt bepaald door twee aspecten: ze moeten zowel het probleemveld dekken, als het veld daaromheen en waarschijnlijk vanuit andere waarden werken, zodat er in de volgende stap een rijkdom aan waarden tevoorschijn komt. Daar gaat de selectie van stakeholders namelijk om: welke waarden vertegenwoordigen zij. Achter elke stakeholder komt een rijtje van vijf tot zeven waarden. De volgende stap is dan ook om die waarden te clusteren tot vijf tot zeven thema’s door bij elkaar passende waarden te groeperen.
6) Frames
In die rijke beschrijvingen ga je op zoek naar verbindingen om tot frames te komen. Dat mogen er in eerste instantie best meer zijn. Een frame kan een metafoor zijn; een sekte, de wegenwacht, een restaurant, de sportschool, maar het kan ook meer een principe zijn, zoals de circle of life. Vanuit dat thema ga je kijken wat daar de werkzame bestanddelen zijn voor het vraagstuk. Een goed frame is overduidelijk en robuust in wat die manier van kijken en denken oplevert voor het vraagstuk.
7) Futures
Het frame en de set aan ideeën voor interventies is nog niet het einde van het proces. Daar gaat het over de, voor ons maar al te bekende vraag: met wie en hoe gaan we dit nu voor elkaar krijgen? Dat is immers de start van de verandering en komt ons vakgebied in beeld.
8) Transformation
Onderlegger onder de gehele aanpak is design abductie.De redenering die voor dit type frames hele creatieve oplossingen mogelijk maakt
9) Integration
Waar je ook komt met je traject; in de praktijk blijkt dat een doorleefd besef van de waarden in hun werkveld de betrokken organisaties bij allerlei besluiten en situaties op voorsprong zet, omdat ze kunnen handelen vanuit die waarden.
We gaan verder
Sinds 2018 is de frame innovation aanpak verder doorontwikkeld. De summerschool gaat dus ook verder dan alleen de frame innovation aanpak. Om ’Deep change’, oftewel betekenisvolle transformatie, te bewerkstellingen, is reframen niet voldoende. Dan stuit de noodzakelijke transformatie in de verdere omgeving toch nog vaak op belemmeringen. Belemmeringen die pas verdwijnen als de hele sector mee transformeert. Makkelijk gezegd, maar hoe dan? De sleutel daartoe ligt in het field. Wat kan je doen om ook daar aan paradigma verandering bij te dragen, een ander narratief te creëren, maar ook de infrastructuur te helpen bouwen om de transformatie mogelijk te maken.
En een ander aangrijpingspunt is wederom ons eigen denken. Want als professionals hebben we allemaal onze eigen werkpraktijk. Niet de praktijk waarin we werken, maar onze set van waardes, principes, methodes en acties die hoort bij onze professie. Die zijn ook onderhevig aan verandering. Niet alleen geleidelijk, maar soms ook noodgedwongen, omdat de transformatie waar we aan werken dat nodig maakt want die oude werkpraktijk zit in de weg van dat anders denken. Net zoals essentiële transformaties ook veranderingen van de werkpraktijk van beroepsbeoefenaren vraagt. In de ouderenzorg, om maar een voorbeeld te noemen is een geheel andere opvatting noodzakelijk bij verzorgenden over wat goed werk is, wanneer je je werk goed doet.
Leren door doen
Om te voorkomen dat we blijven praten over, gaan we in de summerschool aan de slag. Natuurlijk heb je je eigen casus die meeloopt, maar ter plekke kan je daar niet in experimenteren. Daarom hebben we een gezamenlijke casus zodat je de verschillende stappen van de frame-innovation aanpak echt kunt ervaren en we elkaars denkkracht en creativiteit kunnen inzetten in het creëren van de diepgaande transformatie in het hele veld. De week is natuurlijk een beetje te kort om dat echt mee te maken, maar hopelijk kunnen we daar volgend jaar zomer weer op doorpakken!
Wil je meer weten over deze summerschool? Kijk dan op www.sioo.nl/opleiding/design-thinking-voor-innovatie-en-systeemdoorbraak