Big Tech en de overheid
Technologie en vooral nieuwe technologie is van alle tijden. Ooit waren de stoommachine, de auto, elektrische typemachine of inductiekookplaten nieuwe technologie. Nieuwe technologie wordt soms met gejuich ontvangen en andere keren juist afwachtend. Ooit liepen er mannen met vlaggen naast de eerste treinen om te waarschuwen. En wie herinnert zich niet het filmpje van Frans Bromet1 over het nut van een mobiele telefoon en hoeveel mensen in dat filmpje dat maar onzin vonden! Als het tegenwoordig over technologie gaat, wordt er meestal verwezen naar alles wat met digitale technologie te maken heeft. En ook die heeft ons leven en ons werk op veel fronten stukken makkelijker gemaakt. We hebben allemaal een computer aan onze vingertoppen hangen die zijn weerga niet kent en die met elke nieuwe update weer nieuwe features brengt. Sommigen die we warm onthalen, en anderen die we amper zien.
Op een gegeven ogenblik kwamen ook de waarschuwingen op, eerst wat meer op de achtergrond toen in de media, in boeken, denk aan ‘Je hebt wel iets te verbergen’2 van Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis over privacy risico’s, ‘De digitale kooi’3 van Arjan Widlak en Rik Peeters waarin we al zeggen wat er kan gebeuren bij de overheid als het systeem ‘nee ‘zegt, ‘Het is oorlog en niemand die het ziet’ 4 van Huib Modderkolk, waarmee we al meer in de onderbuik van wat er digitaal al allemaal speelt ten aanzien van risico’s voor de staat terechtkwamen ‘Echt nep’5 van Menno van Doorn, Sander Duivestein en Thijs Pepping, waarin zichtbaar wordt dat de schaduwzijdes van al die leuke dingen zijn die technologie allemaal kan niet alleen qua individueel gevolgen, maar ook voor organisaties en de samenleving.
Marietje Schaake6 beschrijft in haar boek De tech coup (eerste uitgave, 2024) de gevolgen van technologie en vooral van de werking van de Big Tech op de democratie. Dit eerste van drie artikelen is – evenals de volgende twee – voor een groot deel geïnspireerd op wat De tech coup beschrijft en bij het lezen bij mij teweeg bracht. Maar voordat we daarin duiken een kanttekening vooraf.
Als het in deze blog gaat over de Big Tech hebben we het over wat in eerste instantie de GAFA-bedrijven werd genoemd, Google, Amazon, Facebook en Apple. In de loop der jaren is het lijstje met Big Tech bedrijven groter geworden. Sinds een paar jaar worden hier Microsoft en Alibaba ook onder gerekend net als Elon Musk met zijn X.
Het spectrum van technologie optimist-realist-pessimist binnen de Californian Ideology
Ook dit boek grijpt even terug op de idealistische grondgedachte van internet en technologiebedrijven. De Californian Ideology noemen we dat sinds we bij Sioo een aantal avonden ‘Kritisch denken over technologie’ organiseerden met onder anderen Tijmen Schep, Marleen Stikker, Wouter van Noort en Hans de Zwart. De Californische protestgeneratie besloot toen ze ontdekten dat ze met protest de wereld niet konden veranderen, om dan maar bedrijven van binnenuit te gaan veranderen, of zelf nieuwe bedrijven op te richten die bij zouden dragen aan een nieuwe, betere samenleving. Maar dat laatste pakte in de loop van de tijd anders uit. Idealisme van de overlevende start-ups werd een ‘the winner takes it all’-mentaliteit waarin blitzscaling en alle mogelijke concurrenten en alternatieven overnemen of het werken onmogelijk maken cruciaal is.
En dat steeds met mooie beloften van de tech-optimisten dat technologie de oplossing is voor alle problemen in de wereld. De tech-optimisten van de Big Tech hebben een aantal uitgangspunten die ze keer op keer onder de aandacht brengen. Schaake komt daar in het boek ook op terug. Eén van hun uitgangspunten is ‘belemmer (reguleer) ons niet’, want dat belemmert de innovatie. Als je ons belemmert, zal alles in het honderd lopen. En wij weten wat goed is voor de samenleving en de mensheid. Of zie wat er gebeurt in landen die wel reguleren. Vaak zijn dat autoritaire staten waar vrije meningsuiting onmogelijk is. Wij staan voor de vrijheid van meningsuiting. Aan de andere kant staan de tech-pessimisten die willen niets met technologie te maken willen hebben en die vooral de schaduwzijde zien.
De tech-realisten nemen een middenpositie in. Waar de tech-optimisten technologie zien als drijvende kracht achter de menselijke geschiedenis, zien de tech-realisten de mens als bepalende factor., En waar de tech-optimisten technologie als onvermijdelijk zien, denken de tech-realisten dat technologie stuurbaar is. Volgens hen is technologie politiek, en juist dat sturen leidt tot positieve uitkomsten. Precies dat sturen zit de tech-optimisten dwars. Die zien technologie in tegenstelling tot de realisten als neutraal en gaan ervan uit dat sturen de ontwikkeling verstoort.
En hoewel zowel het boek als dit verhaal kritisch zijn op de invloed van de Big Tech op de democratie, behoort Marietje Schaake niet tot de tech-pessimisten, dat schrijft ze expliciet. En ook ik niet, ik zie de waarde van technologie en zie ook de schaduwkanten.
Big Tech en de overheden
De Tech Coup laat stap voor stap zien hoe de Big Tech met hun ongebreidelde macht een bedreiging vormen voor de democratie. Technologie is nooit neutraal en de op winstmaximalisatie gerichte bedrijven staan met hun principes, waarden en normen haaks op een aantal principes en uitgangspunten voor het maatschappelijk belang. Interessant is het perspectief van Schaake, die zowel de situatie in Nederland, de EU en de Verenigde Staten goed kent. Daardoor wordt het verschil in benadering van deze twee blokken duidelijk. De EU zet vooral in op privacy en de bescherming van burgers, terwijl de Verenigde Staten vooral inzetten op de nationale veiligheid.
Uitbesteding
De essentie van de uitholling van de democratie door de Big Tech wordt vooral gedreven door het feit dat de overheid, c.q. de overheden, over de jaren heen allerlei taken en vitale infrastructuur hebben uitbesteed aan deze bedrijven. Die bedrijven opereren volgens Schaake vaak niet binnen de kaders van de rechtsstaat en democratie en de verhouding tussen deze bedrijven en de overheden is volkomen uit balans. De Big Tech vindt niet alleen dat ze boven en buiten de wet staan, sterker nog, ze zijn trots dat ze een bedrijfstak hebben opgebouwd die zich aan wet- en regelgeving weet te onttrekken. Ze beschikken over alle technologische deskundigheid, hebben oneindig diepe zakken en batterijen aan juristen. En dat in een relatie tussen de overheid en de Big Tech waarin de overheid de bedrijven heel hard nodig heeft. Net zo hard als deze bedrijven de grote overheidscontracten. Wat dat betreft lezen we in dit boek dezelfde patronen als in het boek The Big Con7.
Too big to fail
Bij mij poppen steeds maar weer een paar van de principes van Nassim Taleb uit Over robuustheid8 op, die zowel op de grote technologiebedrijven maar ook de hele grote consultancybedrijven van toepassing zijn, terwijl ze zijn bedacht na de financiële crisis.
- Wat breekbaar is, dient in een vroeg stadium te breken, wanneer het nog klein is. Ofwel, niets mag ooit zo groot worden dat het niet ten onder mag gaan.
- Het mag niet zo zijn dat de samenleving opdraait voor de verliezen en individuen de winst opstrijken.
- Laat iemand die een prestatie bonus heeft geen kerncentrale managen.
Wie heeft wie nodig, en hoe doen ze het samen?
In dat opzicht vond ik een van de inkijkjes die het boek geeft in hoe het spel tussen de Big Tech en de overheden gespeeld wordt interessant. Tekenend daarin vond ik een opmerking over een ontmoeting waarin Schaake haar zorgen over de ondermijning van de grondrechten uitte (en ik neem aan dat ze dat beredeneerd en onderbouwd deed) en de aanwezigen van de Big Tech dat afwimpelen met ‘emotioneel’. De standaardopmerking om vrouwen buitenspel te zetten, zelfs als ze buitengewoon deskundig zijn! Een opmerking die de onderzoekende dialoog buiten spel zet en overheden en Big Tech tegenover elkaar zet “wij snappen het en jij bent emotioneel”. En uit de hoorzittingen die we hebben kunnen zien herinneren we ons allemaal natuurlijk ook nog de tenenkrommende vragen van de politici aan Zuckerberg. Dus ja, soms ontbreekt het politici aan kennis, maar dan nog.
Big Tech en de Amerikaanse presidenten
Big Tech en de overheden zijn in de loop van de tijd meer en meer verweven geraakt. Hier focust het boek vooral op de Amerikaanse situatie, waarin onder president Clinton het techno-optimisme hoogtij vierde met kreten als ‘meer keuze voor de consument’. Bush liet onder invloed van 9/11 de spionageprogramma’s hun gang gaan om de tech-industrie carte blanche te geven. Obama had zijn overwinning deels te danken aan slim gebruik van sociale media en ging nauw samenwerken met Silicon Valley. Wat destijds getuigde van een rooskleurig beeld: ‘Een ruimte waar de normen van verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en vreedzaam gedrag tussen staten en volkeren vaste voet aan de grond beginnen te krijgen’. Trump die vervolgens sociale media als ‘megafoon’ gebruikte en zijn pijlen op China richtte. Iets wat later werd overgenomen. Biden vervolgens wel sterkere taal uitsloeg richting de Big Tech, maar daarbij de fluwelen handschoen hanteerde. Bovenal ontstonden er heen en weer functies tussen Big Tech en de politiek. Mensen verruilden moeiteloos de ene plek voor de andere, naar alle waarschijnlijkheid wel met meer opbrengst voor Big Tech dan voor de overheid.
Zelf vind ik het eigenlijk zeer intrigerend dat zo’n helder overzicht niet voor Nederland gemaakt kan worden. We zien dat Wilders X ook als megafoon gebruikt, we weten dat Schoof door zijn achtergrond tegenwoordig mobieltjes op laat bergen bij sommige overleggen, en konden Rutte vastgeplakt aan zijn mobieltje uittekenen, maar een visie erop? Dat ligt hier toch denk ik meer op het niveau van de EU.
Conclusie
Het technologie landschap bestaat uit een beperkt aantal zeer grote kapitaalkrachtige spelers die zichzelf en hun diensten weten te framen in dienst van de democratie, de vrijheid van meningsuiting en het bevorderen van innovatie. Big Tech en overheden hebben elkaar over en weer nodig. We zijn beland in een situatie die een aantal partijen aan hebben zien komen, waarvoor gewaarschuwd is, en waarvan de waarschuwingen in de wind zijn geslagen. Het doet denken aan de klimaatverandering, die we inmiddels een klimaatcrisis noemen, omdat sinds het rapport van Rome in 1972 ontkenning de boventoon voerde. En net als bij de klimaatverandering is het effect van de invloed van de Big Tech soms lastig te zien, omdat het een geleidelijk proces is.
In deel 2 van dit verhaal verkennen we de soms onzichtbare invloed van Big Tech op de democratie.
Over de auteur
Marguerithe de Man is programmamanager bij Sioo.
- https://www.youtube.com/watch?v=TNwhIHqM60g&ab_channel=BrometFrans ↩︎
- Maurits, M., & Tokmetzis, D. (2016). Je hebt wél iets te verbergen: Over het levensbelang van privacy. De Correspondent. ↩︎
- Widlak, A., & Peeters, R. (2018). De digitale kooi: Hoe we de controle verliezen over ons leven en hoe we die terug kunnen winnen. ↩︎
- Modderkolk, H. (2019). Het is oorlog maar niemand die het ziet. Bezige Bij. ↩︎
- Van Doorn, M., Duivestein, S., Pepping, T. (2020). Echt nep: Hoe we de toekomst kunnen overleven in een tijd van AI, deepfakes en de metaverse. Sogeti VINT. ↩︎
- Marietje Schaake is een Nederlandse internet- en privacyexpert en politica. Ze was van 2009 tot 2019 Europarlementariër voor D66. Ze is sinds 2019 docent én directeur internationaal beleid bij het Cyber Policy Center van de Stanford universiteit. ↩︎
- Mazzucato, M. (2023). The Big Con: How the consulting industry weakens our businesses, infantilizes our governments, and warps our economies. Penguin Random House. ↩︎
- Taleb, N. N. (2010). Over robuustheid: nadere filosofische en empirische bespiegelingen over De Zwarte Zwaan ↩︎
Big Tech en de overheid
Technologie en vooral nieuwe technologie is van alle tijden. Ooit waren de stoommachine, de auto, elektrische typemachine of inductiekookplaten nieuwe technologie. Nieuwe technologie wordt soms met gejuich ontvangen en andere keren juist afwachtend. Ooit liepen er mannen met vlaggen naast de eerste treinen om te waarschuwen. En wie herinnert zich niet het filmpje van Frans Bromet1 over het nut van een mobiele telefoon en hoeveel mensen in dat filmpje dat maar onzin vonden! Als het tegenwoordig over technologie gaat, wordt er meestal verwezen naar alles wat met digitale technologie te maken heeft. En ook die heeft ons leven en ons werk op veel fronten stukken makkelijker gemaakt. We hebben allemaal een computer aan onze vingertoppen hangen die zijn weerga niet kent en die met elke nieuwe update weer nieuwe features brengt. Sommigen die we warm onthalen, en anderen die we amper zien.
Op een gegeven ogenblik kwamen ook de waarschuwingen op, eerst wat meer op de achtergrond toen in de media, in boeken, denk aan ‘Je hebt wel iets te verbergen’2 van Maurits Martijn en Dimitri Tokmetzis over privacy risico’s, ‘De digitale kooi’3 van Arjan Widlak en Rik Peeters waarin we al zeggen wat er kan gebeuren bij de overheid als het systeem ‘nee ‘zegt, ‘Het is oorlog en niemand die het ziet’ 4 van Huib Modderkolk, waarmee we al meer in de onderbuik van wat er digitaal al allemaal speelt ten aanzien van risico’s voor de staat terechtkwamen ‘Echt nep’5 van Menno van Doorn, Sander Duivestein en Thijs Pepping, waarin zichtbaar wordt dat de schaduwzijdes van al die leuke dingen zijn die technologie allemaal kan niet alleen qua individueel gevolgen, maar ook voor organisaties en de samenleving.
Marietje Schaake6 beschrijft in haar boek De tech coup (eerste uitgave, 2024) de gevolgen van technologie en vooral van de werking van de Big Tech op de democratie. Dit eerste van drie artikelen is – evenals de volgende twee – voor een groot deel geïnspireerd op wat De tech coup beschrijft en bij het lezen bij mij teweeg bracht. Maar voordat we daarin duiken een kanttekening vooraf.
Als het in deze blog gaat over de Big Tech hebben we het over wat in eerste instantie de GAFA-bedrijven werd genoemd, Google, Amazon, Facebook en Apple. In de loop der jaren is het lijstje met Big Tech bedrijven groter geworden. Sinds een paar jaar worden hier Microsoft en Alibaba ook onder gerekend net als Elon Musk met zijn X.
Het spectrum van technologie optimist-realist-pessimist binnen de Californian Ideology
Ook dit boek grijpt even terug op de idealistische grondgedachte van internet en technologiebedrijven. De Californian Ideology noemen we dat sinds we bij Sioo een aantal avonden ‘Kritisch denken over technologie’ organiseerden met onder anderen Tijmen Schep, Marleen Stikker, Wouter van Noort en Hans de Zwart. De Californische protestgeneratie besloot toen ze ontdekten dat ze met protest de wereld niet konden veranderen, om dan maar bedrijven van binnenuit te gaan veranderen, of zelf nieuwe bedrijven op te richten die bij zouden dragen aan een nieuwe, betere samenleving. Maar dat laatste pakte in de loop van de tijd anders uit. Idealisme van de overlevende start-ups werd een ‘the winner takes it all’-mentaliteit waarin blitzscaling en alle mogelijke concurrenten en alternatieven overnemen of het werken onmogelijk maken cruciaal is.
En dat steeds met mooie beloften van de tech-optimisten dat technologie de oplossing is voor alle problemen in de wereld. De tech-optimisten van de Big Tech hebben een aantal uitgangspunten die ze keer op keer onder de aandacht brengen. Schaake komt daar in het boek ook op terug. Eén van hun uitgangspunten is ‘belemmer (reguleer) ons niet’, want dat belemmert de innovatie. Als je ons belemmert, zal alles in het honderd lopen. En wij weten wat goed is voor de samenleving en de mensheid. Of zie wat er gebeurt in landen die wel reguleren. Vaak zijn dat autoritaire staten waar vrije meningsuiting onmogelijk is. Wij staan voor de vrijheid van meningsuiting. Aan de andere kant staan de tech-pessimisten die willen niets met technologie te maken willen hebben en die vooral de schaduwzijde zien.
De tech-realisten nemen een middenpositie in. Waar de tech-optimisten technologie zien als drijvende kracht achter de menselijke geschiedenis, zien de tech-realisten de mens als bepalende factor., En waar de tech-optimisten technologie als onvermijdelijk zien, denken de tech-realisten dat technologie stuurbaar is. Volgens hen is technologie politiek, en juist dat sturen leidt tot positieve uitkomsten. Precies dat sturen zit de tech-optimisten dwars. Die zien technologie in tegenstelling tot de realisten als neutraal en gaan ervan uit dat sturen de ontwikkeling verstoort.
En hoewel zowel het boek als dit verhaal kritisch zijn op de invloed van de Big Tech op de democratie, behoort Marietje Schaake niet tot de tech-pessimisten, dat schrijft ze expliciet. En ook ik niet, ik zie de waarde van technologie en zie ook de schaduwkanten.
Big Tech en de overheden
De Tech Coup laat stap voor stap zien hoe de Big Tech met hun ongebreidelde macht een bedreiging vormen voor de democratie. Technologie is nooit neutraal en de op winstmaximalisatie gerichte bedrijven staan met hun principes, waarden en normen haaks op een aantal principes en uitgangspunten voor het maatschappelijk belang. Interessant is het perspectief van Schaake, die zowel de situatie in Nederland, de EU en de Verenigde Staten goed kent. Daardoor wordt het verschil in benadering van deze twee blokken duidelijk. De EU zet vooral in op privacy en de bescherming van burgers, terwijl de Verenigde Staten vooral inzetten op de nationale veiligheid.
Uitbesteding
De essentie van de uitholling van de democratie door de Big Tech wordt vooral gedreven door het feit dat de overheid, c.q. de overheden, over de jaren heen allerlei taken en vitale infrastructuur hebben uitbesteed aan deze bedrijven. Die bedrijven opereren volgens Schaake vaak niet binnen de kaders van de rechtsstaat en democratie en de verhouding tussen deze bedrijven en de overheden is volkomen uit balans. De Big Tech vindt niet alleen dat ze boven en buiten de wet staan, sterker nog, ze zijn trots dat ze een bedrijfstak hebben opgebouwd die zich aan wet- en regelgeving weet te onttrekken. Ze beschikken over alle technologische deskundigheid, hebben oneindig diepe zakken en batterijen aan juristen. En dat in een relatie tussen de overheid en de Big Tech waarin de overheid de bedrijven heel hard nodig heeft. Net zo hard als deze bedrijven de grote overheidscontracten. Wat dat betreft lezen we in dit boek dezelfde patronen als in het boek The Big Con7.
Too big to fail
Bij mij poppen steeds maar weer een paar van de principes van Nassim Taleb uit Over robuustheid8 op, die zowel op de grote technologiebedrijven maar ook de hele grote consultancybedrijven van toepassing zijn, terwijl ze zijn bedacht na de financiële crisis.
- Wat breekbaar is, dient in een vroeg stadium te breken, wanneer het nog klein is. Ofwel, niets mag ooit zo groot worden dat het niet ten onder mag gaan.
- Het mag niet zo zijn dat de samenleving opdraait voor de verliezen en individuen de winst opstrijken.
- Laat iemand die een prestatie bonus heeft geen kerncentrale managen.
Wie heeft wie nodig, en hoe doen ze het samen?
In dat opzicht vond ik een van de inkijkjes die het boek geeft in hoe het spel tussen de Big Tech en de overheden gespeeld wordt interessant. Tekenend daarin vond ik een opmerking over een ontmoeting waarin Schaake haar zorgen over de ondermijning van de grondrechten uitte (en ik neem aan dat ze dat beredeneerd en onderbouwd deed) en de aanwezigen van de Big Tech dat afwimpelen met ‘emotioneel’. De standaardopmerking om vrouwen buitenspel te zetten, zelfs als ze buitengewoon deskundig zijn! Een opmerking die de onderzoekende dialoog buiten spel zet en overheden en Big Tech tegenover elkaar zet “wij snappen het en jij bent emotioneel”. En uit de hoorzittingen die we hebben kunnen zien herinneren we ons allemaal natuurlijk ook nog de tenenkrommende vragen van de politici aan Zuckerberg. Dus ja, soms ontbreekt het politici aan kennis, maar dan nog.
Big Tech en de Amerikaanse presidenten
Big Tech en de overheden zijn in de loop van de tijd meer en meer verweven geraakt. Hier focust het boek vooral op de Amerikaanse situatie, waarin onder president Clinton het techno-optimisme hoogtij vierde met kreten als ‘meer keuze voor de consument’. Bush liet onder invloed van 9/11 de spionageprogramma’s hun gang gaan om de tech-industrie carte blanche te geven. Obama had zijn overwinning deels te danken aan slim gebruik van sociale media en ging nauw samenwerken met Silicon Valley. Wat destijds getuigde van een rooskleurig beeld: ‘Een ruimte waar de normen van verantwoordelijkheid, rechtvaardigheid en vreedzaam gedrag tussen staten en volkeren vaste voet aan de grond beginnen te krijgen’. Trump die vervolgens sociale media als ‘megafoon’ gebruikte en zijn pijlen op China richtte. Iets wat later werd overgenomen. Biden vervolgens wel sterkere taal uitsloeg richting de Big Tech, maar daarbij de fluwelen handschoen hanteerde. Bovenal ontstonden er heen en weer functies tussen Big Tech en de politiek. Mensen verruilden moeiteloos de ene plek voor de andere, naar alle waarschijnlijkheid wel met meer opbrengst voor Big Tech dan voor de overheid.
Zelf vind ik het eigenlijk zeer intrigerend dat zo’n helder overzicht niet voor Nederland gemaakt kan worden. We zien dat Wilders X ook als megafoon gebruikt, we weten dat Schoof door zijn achtergrond tegenwoordig mobieltjes op laat bergen bij sommige overleggen, en konden Rutte vastgeplakt aan zijn mobieltje uittekenen, maar een visie erop? Dat ligt hier toch denk ik meer op het niveau van de EU.
Conclusie
Het technologie landschap bestaat uit een beperkt aantal zeer grote kapitaalkrachtige spelers die zichzelf en hun diensten weten te framen in dienst van de democratie, de vrijheid van meningsuiting en het bevorderen van innovatie. Big Tech en overheden hebben elkaar over en weer nodig. We zijn beland in een situatie die een aantal partijen aan hebben zien komen, waarvoor gewaarschuwd is, en waarvan de waarschuwingen in de wind zijn geslagen. Het doet denken aan de klimaatverandering, die we inmiddels een klimaatcrisis noemen, omdat sinds het rapport van Rome in 1972 ontkenning de boventoon voerde. En net als bij de klimaatverandering is het effect van de invloed van de Big Tech soms lastig te zien, omdat het een geleidelijk proces is.
In deel 2 van dit verhaal verkennen we de soms onzichtbare invloed van Big Tech op de democratie.
Over de auteur
Marguerithe de Man is programmamanager bij Sioo.
- https://www.youtube.com/watch?v=TNwhIHqM60g&ab_channel=BrometFrans ↩︎
- Maurits, M., & Tokmetzis, D. (2016). Je hebt wél iets te verbergen: Over het levensbelang van privacy. De Correspondent. ↩︎
- Widlak, A., & Peeters, R. (2018). De digitale kooi: Hoe we de controle verliezen over ons leven en hoe we die terug kunnen winnen. ↩︎
- Modderkolk, H. (2019). Het is oorlog maar niemand die het ziet. Bezige Bij. ↩︎
- Van Doorn, M., Duivestein, S., Pepping, T. (2020). Echt nep: Hoe we de toekomst kunnen overleven in een tijd van AI, deepfakes en de metaverse. Sogeti VINT. ↩︎
- Marietje Schaake is een Nederlandse internet- en privacyexpert en politica. Ze was van 2009 tot 2019 Europarlementariër voor D66. Ze is sinds 2019 docent én directeur internationaal beleid bij het Cyber Policy Center van de Stanford universiteit. ↩︎
- Mazzucato, M. (2023). The Big Con: How the consulting industry weakens our businesses, infantilizes our governments, and warps our economies. Penguin Random House. ↩︎
- Taleb, N. N. (2010). Over robuustheid: nadere filosofische en empirische bespiegelingen over De Zwarte Zwaan ↩︎