Vrijdagmiddag 16:00 uur. Ik rijd over de A2 vanuit Brabant naar het noorden. Paars bloeiende heide in de bermen van de snelweg schiet langs me heen. De zon schijnt. Ondanks het tijdstip rijdt het lekker door. Terwijl de radio aanstaat, denk ik terug aan de Summerschool Organisaties weer gezond waaraan ik de afgelopen vijf dagen deelnam. Ik zing mee met ‘Disturbed’: de remix die Cyril dit voorjaar uitbracht van Simon & Garfunkels klassieker ‘Sound of Silence’.
”People talking without speaking, People hearing without listening, People writing songs that voices never share, No one dared, Disturb the sound of silence.”
Al zingend realiseer ik me dat dit nummer gaat over het onvermogen van mensen om echt met elkaar te communiceren. Over gedoe tussen mensen. Over dat je soms intuïtief voelt dat er iets niet klopt of niet gezegd wordt. Over het onvermogen dat je kan ervaren om daar iets mee te doen en om – zoals Paul Simon in 1965 schreef – de stilte te doorbreken.
Terwijl ik langs de felgele geluidsschermen bij Den Bosch rijd, trek ik in mijn hoofd parallellen met de Sioo Summerschool Organisaties weer Gezond. In deze blog deel ik deze parallellen. Dit doe ik door je mee te nemen in wat voor mij belangrijke inzichten waren, hoe ik daarop puzzelde en nog steeds puzzel en hoe ik meer taal ontwikkel om vanuit mijn eigen onvermogen de stilte te doorbreken.
Disturb the sound of silence
‘Wat hield jou deze week tegen om je kwetsbaarheid in de groep te tonen?’ Die vraag stelde onze leerbegeleider Griet Peeraer ons vanmorgen ter inleiding op de laatste ochtend van de summerschool.
Zo, die vraag kwam binnen!
Als groep van 14 deelnemers doken we de afgelopen vijf dagen de diepte in op onderwerpen als verwaarloosde organisaties, conflicten en systeemtrauma. Docenten en gasten als Anne Lemaire, Joost Kampen, Shirine Moerkerken, Phillipe Bailleur en Harriet Wubben kwamen langs en namen ons tijdens pittige (cognitieve) exercities mee in deze en andere gerelateerde thema’s. In kleine groepjes puzzelden we op de vertaling naar onze eigen organisaties, praktijken of contexten. Tijdens wandelingen over de heide bouwden we pauzes in, luisterden we naar onszelf vanuit ontspanning en stelden ons vanuit die vertraging open voor alternatieven met impact. Gedurende het avondprogramma lieten we het ‘denken over’ en ‘werken met’ even los en ervaarden we fysiek wat spanning met ons doet tijdens clinics in bijvoorbeeld theater- of vechtsport. De dagen sloten we af met een gezamenlijk diner waarin ruimte was voor ontspanning en elkaar beter leren kennen. Lees ook de blog van mijn collega Judith Iking die twee jaar geleden de summerschool volgde en daar een uitgebreid verslag van maakte.
Met de vraag naar het tonen van je kwetsbaarheid, kwam voor mij het inzicht dat we de afgelopen week hadden gebouwd aan ons eigen groepssysteem. Een systeem waarin we samen werkten en leerden, waarin we elkaar hielpen, waarin (on)zichtbaar gedoe ontstond, waarin het vaak veilig en soms ook onveilig voelde… We waren, kortom, voortdurend met elkaar in interactie. Daarmee bouwden we in het klein aan patronen die zowel bevorderend als belemmerend waren om je kwetsbaar op te stellen in de groep. Want ondanks de fijne individuele gesprekken en de leuke mensen, had Griet met haar vraag naar kwetsbaarheid iets benoemd dat voor mij voelde als de ‘sound of silence’ van onze groep. Er ontstond dan ook meteen spanning en discomfort. En na een individuele reflectie, kregen we elk de ruimte om een reactie te geven. De één gaf aan zich juíst kwetsbaar te hebben opgesteld de afgelopen week, de ander sprak uit dat de vraag als een persoonlijke aanval voelde, weer een ander gaf aan het verlangen achter de vraag te herkennen, de volgende vertelde zich bewust níet in het groepsproces te hebben gemengd en er waren er ook die niet of nauwelijks reageerden.
People talking without speaking
Terwijl ik me erover verbaas dat het verkeer op deze vrijdagmiddag zelfs op de brug bij Zaltbommel vloeiend doorrijdt, moet ik in het kader van het tonen van kwetsbaarheid in de groep denken aan de opmerking die docent Shirine Moerkerken op woensdag maakte: ‘Je staat niet in de file. Je bent de file.’
Shirine nam ons die dag op methodische wijze mee in hoe mensen in interactie betekenis geven aan situaties waarin ze handelen. Ze gebruikte daarbij het concept ‘double interact’ van Weick die helpend is bij het verkrijgen van inzicht in hoe werkelijkheden in interactie worden geconstrueerd. Oftewel: het leren kennen van ‘de productieregels van betekenisgeving’ (Moerkerken, 2021). Iemand verricht een handeling, vaak in taal (A), iemand anders reageert daarop (B), waar vervolgens weer een reactie op komt (A).
| Een illustratie van Shirine tijdens de summerschool over hoe ‘double interact’ werkt. Als je bijvoorbeeld zegt ‘ik hou van je’ (A), illustreert Shirine, dan kan de ander reageren met ‘Ehm, koffie’ (B), wat jou in de tweede interactie de kans geeft om te zeggen ‘Grapje, lekker’ (A). Als de ander in de eerste interactie op jouw opmerking ‘ik hou van je’ (A) had gereageerd met ‘ik ook van jou’ (B), was het helemaal niet gek geweest als je zou zeggen ‘zullen we trouwen’ (A). De situatie zou dan door de interactie een totaal andere betekenis krijgen. |
Redenerend vanuit double interact heb je een keuze in hoe je één of twee van de drie interactiestappen invult en daarmee betekenis geeft aan een situatie. Een situatie overkomt je op die manier niet, maar bouw je zelf in interactie met anderen in de omgeving. Net zoals de file ‘zaten wij niet in de groep, maar wáren we de groep…’ We hebben kortom een keuze gehad in hoe we gedurende de week betekenis gaven aan onze gezamenlijke werkelijkheid.
Dit maakt ook dat ‘de kwetsbaarheid in de groep’-vraag van Griet vanmorgen bij mij zo resoneerde. Als ze deze vraag niet zou hebben gesteld, dan had ik geen inzicht gehad in de verschillen in de mate van kwetsbaarheid waarmee mijn collega-deelnemers de afgelopen week waren ingestapt in de groep. Terwijl de antwoorden op deze vraag wel bepalend waren voor onze onderlinge interactie en daarmee voor onze werkelijkheid afgelopen week. Kortom: ‘people talked without speaking.’
People writing songs that voices never share
Voor mij persoonlijk geldt dat ik het verlangen achter de vraag van Griet meteen herkende. Het is niet voor niets dat de antwoorden op deze vraag mij vanmorgen zoveel inzicht gaven. Maar waarom eigenlijk? Al reflecterend realiseer ik me dat het voor mij – als Sioo-programmanager èn vooral onderwijskundige, opgeleid vanuit een sociaal-constructionistisch paradigma – belangrijk is om te werken met het potentieel aan kennis, ervaringen en inzichten dat beschikbaar is in een groep (of organisatie) en het leren vanuit daar in nabijheid vorm te geven. Of zoals onderwijskundig denker en ontwikkelingspsycholoog Vygotski begin twintigste eeuw al stelde: mensen leren vooral van anderen die in hun nabije omgeving actief zijn (Vygotski, 1996). De mate waarin iemand in staat is om te leren, is daarmee afhankelijk van mogelijkheden tot interactie met de omgeving. Vygotski noemt dit ontwikkelpotentieel de ‘zone van nabije ontwikkeling’.
Terug naar onze groep: uit de antwoorden op Griets vraag werd duidelijk dat je kwetsbaar opstellen voor de groep als geheel niet vanzelfsprekend was. Daarmee werden de mogelijkheden tot interactie – oftewel het ontwikkelpotentieel van de groep – beperkter. Vanuit mijn geloof in het belang van een zo groot mogelijke ‘zone van nabije ontwikkeling’ voor leren, heb ik dat gedurende de week gevoeld. Dit betekent niet dat ik vind dat we ons allemaal even kwetsbaar hadden moeten opstellen gedurende de week. Wat hielp was het samen expliciet maken en onderzoeken van de verschillende perspectieven op kwetsbaarheid in de groep. Oftewel: ‘we all wrote songs, that our voices never shared.’
Ook hier ga ik weer terug naar de summerschool-woensdag. Shirine haalde in haar bijdrage niet alleen Weick, maar ook haar ‘leermeester’ en eveneens invloedrijk oud Sioo-docent en (interim)rector Henk van Dongen aan. Hij leerde haar dat het in onze gewoontes en waarden besloten zit om het eens te willen zijn en om onderling verschil en tegenstelling op te willen lossen. Terwijl er juist veel waarde zit in de verschíllen tussen opvattingen en denkbeelden van mensen. Dat het, kortom, belangrijk is om in groepen niet uit te gaan van homogeniteit, maar van heterogeniteit. Van Dongen stelde dat juist het opzoeken van de spanningen die ontstaan door verschillen tussen mensen (heterogeniteit) leidt tot creativiteit en vernieuwing. Het is dan wel belangrijk om deze verschillen bespreekbaar te maken en ‘in’ de groep te brengen. Zodat ze te onderzoeken en te begrijpen zijn en voor je (in plaats van tegen je) gaan werken.
Het verschil in kwetsbaarheid expliciet maken, de gevonden verschillen naast elkaar laten bestaan en ze samen onderzoeken en proberen te begrijpen. Dát is wat Griet vanmorgen deed. En het werkte: het samen onderzoeken van de verschillen in kwetsbaarheid verkleinde mijn eigen gevoel van onvermogen. Ik realiseerde me dat mijn reactie om nóg harder te gaan werken door mezelf kwetsbaar op te stellen, helemaal niet helpend was! Tegelijk werd mijn intuïtie dat niet alles gezegd was deze week bevestigd door de diversiteit aan antwoorden. Griets rake vrijdagochtend-vraag vergrootte zo onze mogelijkheden tot interactie als groep. En die opgerekte zone van nabije ontwikkeling, gaf mij de waardevolle kans om mijn eigen leren te verdiepen!
Carry you home
Ahh, toch nog file als ik invoeg op de A15. Stiekem fijn, want dat geeft me een klein beetje extra tijd om nog even in mijn reflectiemodus te blijven. Die modus moet 180 graden keren als ik zo onze keuken binnenstap en mijn man en drie kinderen ga begroeten (#hoedan).
Want wat is nu eigenlijk de belangrijkste les die ik uit de afgelopen week trek…? Ik heb de summerschool ervaren als mooi, maar ook intensief en verwarrend. Waarbij ik me op momenten kwetsbaar voelde. Dat kan ook niet anders kijkend naar het onderwerp. In organisaties waar sprake is van verwaarlozing, conflict of trauma, ben je ook kwetsbaar en is het belangrijk om jezelf heel goed te kennen. Ik leerde deze week dat de claim die ik in 2023 formuleerde tijdens de Summerschool Leiderschap staat als een huis! ‘Ik stel mijn oordeel uit en onderzoek.’ De Summerschool Organisaties weer gezond van 2024 leerde me dat ik mijn uitgestelde oordeel èn bijbehorende intuïtie te allen tijde serieus moet nemen, omdat ik daarmee bijdraag aan nabijheid die leidt tot impact!
En terwijl Alex Warren op de radio ‘Carry you home’ zingt, stap ik uit ‘the sound of silence’ in het welbekende, vertrouwde en vooral fijne geluid van thuis zijn!
Meer informatie over de Summerschool Organisaties weer gezond
Over de auteur
Maaike Glimmerveen is programmamanager bij Sioo
Vrijdagmiddag 16:00 uur. Ik rijd over de A2 vanuit Brabant naar het noorden. Paars bloeiende heide in de bermen van de snelweg schiet langs me heen. De zon schijnt. Ondanks het tijdstip rijdt het lekker door. Terwijl de radio aanstaat, denk ik terug aan de Summerschool Organisaties weer gezond waaraan ik de afgelopen vijf dagen deelnam. Ik zing mee met ‘Disturbed’: de remix die Cyril dit voorjaar uitbracht van Simon & Garfunkels klassieker ‘Sound of Silence’.
”People talking without speaking, People hearing without listening, People writing songs that voices never share, No one dared, Disturb the sound of silence.”
Al zingend realiseer ik me dat dit nummer gaat over het onvermogen van mensen om echt met elkaar te communiceren. Over gedoe tussen mensen. Over dat je soms intuïtief voelt dat er iets niet klopt of niet gezegd wordt. Over het onvermogen dat je kan ervaren om daar iets mee te doen en om – zoals Paul Simon in 1965 schreef – de stilte te doorbreken.
Terwijl ik langs de felgele geluidsschermen bij Den Bosch rijd, trek ik in mijn hoofd parallellen met de Sioo Summerschool Organisaties weer Gezond. In deze blog deel ik deze parallellen. Dit doe ik door je mee te nemen in wat voor mij belangrijke inzichten waren, hoe ik daarop puzzelde en nog steeds puzzel en hoe ik meer taal ontwikkel om vanuit mijn eigen onvermogen de stilte te doorbreken.
Disturb the sound of silence
‘Wat hield jou deze week tegen om je kwetsbaarheid in de groep te tonen?’ Die vraag stelde onze leerbegeleider Griet Peeraer ons vanmorgen ter inleiding op de laatste ochtend van de summerschool.
Zo, die vraag kwam binnen!
Als groep van 14 deelnemers doken we de afgelopen vijf dagen de diepte in op onderwerpen als verwaarloosde organisaties, conflicten en systeemtrauma. Docenten en gasten als Anne Lemaire, Joost Kampen, Shirine Moerkerken, Phillipe Bailleur en Harriet Wubben kwamen langs en namen ons tijdens pittige (cognitieve) exercities mee in deze en andere gerelateerde thema’s. In kleine groepjes puzzelden we op de vertaling naar onze eigen organisaties, praktijken of contexten. Tijdens wandelingen over de heide bouwden we pauzes in, luisterden we naar onszelf vanuit ontspanning en stelden ons vanuit die vertraging open voor alternatieven met impact. Gedurende het avondprogramma lieten we het ‘denken over’ en ‘werken met’ even los en ervaarden we fysiek wat spanning met ons doet tijdens clinics in bijvoorbeeld theater- of vechtsport. De dagen sloten we af met een gezamenlijk diner waarin ruimte was voor ontspanning en elkaar beter leren kennen. Lees ook de blog van mijn collega Judith Iking die twee jaar geleden de summerschool volgde en daar een uitgebreid verslag van maakte.
Met de vraag naar het tonen van je kwetsbaarheid, kwam voor mij het inzicht dat we de afgelopen week hadden gebouwd aan ons eigen groepssysteem. Een systeem waarin we samen werkten en leerden, waarin we elkaar hielpen, waarin (on)zichtbaar gedoe ontstond, waarin het vaak veilig en soms ook onveilig voelde… We waren, kortom, voortdurend met elkaar in interactie. Daarmee bouwden we in het klein aan patronen die zowel bevorderend als belemmerend waren om je kwetsbaar op te stellen in de groep. Want ondanks de fijne individuele gesprekken en de leuke mensen, had Griet met haar vraag naar kwetsbaarheid iets benoemd dat voor mij voelde als de ‘sound of silence’ van onze groep. Er ontstond dan ook meteen spanning en discomfort. En na een individuele reflectie, kregen we elk de ruimte om een reactie te geven. De één gaf aan zich juíst kwetsbaar te hebben opgesteld de afgelopen week, de ander sprak uit dat de vraag als een persoonlijke aanval voelde, weer een ander gaf aan het verlangen achter de vraag te herkennen, de volgende vertelde zich bewust níet in het groepsproces te hebben gemengd en er waren er ook die niet of nauwelijks reageerden.
People talking without speaking
Terwijl ik me erover verbaas dat het verkeer op deze vrijdagmiddag zelfs op de brug bij Zaltbommel vloeiend doorrijdt, moet ik in het kader van het tonen van kwetsbaarheid in de groep denken aan de opmerking die docent Shirine Moerkerken op woensdag maakte: ‘Je staat niet in de file. Je bent de file.’
Shirine nam ons die dag op methodische wijze mee in hoe mensen in interactie betekenis geven aan situaties waarin ze handelen. Ze gebruikte daarbij het concept ‘double interact’ van Weick die helpend is bij het verkrijgen van inzicht in hoe werkelijkheden in interactie worden geconstrueerd. Oftewel: het leren kennen van ‘de productieregels van betekenisgeving’ (Moerkerken, 2021). Iemand verricht een handeling, vaak in taal (A), iemand anders reageert daarop (B), waar vervolgens weer een reactie op komt (A).
| Een illustratie van Shirine tijdens de summerschool over hoe ‘double interact’ werkt. Als je bijvoorbeeld zegt ‘ik hou van je’ (A), illustreert Shirine, dan kan de ander reageren met ‘Ehm, koffie’ (B), wat jou in de tweede interactie de kans geeft om te zeggen ‘Grapje, lekker’ (A). Als de ander in de eerste interactie op jouw opmerking ‘ik hou van je’ (A) had gereageerd met ‘ik ook van jou’ (B), was het helemaal niet gek geweest als je zou zeggen ‘zullen we trouwen’ (A). De situatie zou dan door de interactie een totaal andere betekenis krijgen. |
Redenerend vanuit double interact heb je een keuze in hoe je één of twee van de drie interactiestappen invult en daarmee betekenis geeft aan een situatie. Een situatie overkomt je op die manier niet, maar bouw je zelf in interactie met anderen in de omgeving. Net zoals de file ‘zaten wij niet in de groep, maar wáren we de groep…’ We hebben kortom een keuze gehad in hoe we gedurende de week betekenis gaven aan onze gezamenlijke werkelijkheid.
Dit maakt ook dat ‘de kwetsbaarheid in de groep’-vraag van Griet vanmorgen bij mij zo resoneerde. Als ze deze vraag niet zou hebben gesteld, dan had ik geen inzicht gehad in de verschillen in de mate van kwetsbaarheid waarmee mijn collega-deelnemers de afgelopen week waren ingestapt in de groep. Terwijl de antwoorden op deze vraag wel bepalend waren voor onze onderlinge interactie en daarmee voor onze werkelijkheid afgelopen week. Kortom: ‘people talked without speaking.’
People writing songs that voices never share
Voor mij persoonlijk geldt dat ik het verlangen achter de vraag van Griet meteen herkende. Het is niet voor niets dat de antwoorden op deze vraag mij vanmorgen zoveel inzicht gaven. Maar waarom eigenlijk? Al reflecterend realiseer ik me dat het voor mij – als Sioo-programmanager èn vooral onderwijskundige, opgeleid vanuit een sociaal-constructionistisch paradigma – belangrijk is om te werken met het potentieel aan kennis, ervaringen en inzichten dat beschikbaar is in een groep (of organisatie) en het leren vanuit daar in nabijheid vorm te geven. Of zoals onderwijskundig denker en ontwikkelingspsycholoog Vygotski begin twintigste eeuw al stelde: mensen leren vooral van anderen die in hun nabije omgeving actief zijn (Vygotski, 1996). De mate waarin iemand in staat is om te leren, is daarmee afhankelijk van mogelijkheden tot interactie met de omgeving. Vygotski noemt dit ontwikkelpotentieel de ‘zone van nabije ontwikkeling’.
Terug naar onze groep: uit de antwoorden op Griets vraag werd duidelijk dat je kwetsbaar opstellen voor de groep als geheel niet vanzelfsprekend was. Daarmee werden de mogelijkheden tot interactie – oftewel het ontwikkelpotentieel van de groep – beperkter. Vanuit mijn geloof in het belang van een zo groot mogelijke ‘zone van nabije ontwikkeling’ voor leren, heb ik dat gedurende de week gevoeld. Dit betekent niet dat ik vind dat we ons allemaal even kwetsbaar hadden moeten opstellen gedurende de week. Wat hielp was het samen expliciet maken en onderzoeken van de verschillende perspectieven op kwetsbaarheid in de groep. Oftewel: ‘we all wrote songs, that our voices never shared.’
Ook hier ga ik weer terug naar de summerschool-woensdag. Shirine haalde in haar bijdrage niet alleen Weick, maar ook haar ‘leermeester’ en eveneens invloedrijk oud Sioo-docent en (interim)rector Henk van Dongen aan. Hij leerde haar dat het in onze gewoontes en waarden besloten zit om het eens te willen zijn en om onderling verschil en tegenstelling op te willen lossen. Terwijl er juist veel waarde zit in de verschíllen tussen opvattingen en denkbeelden van mensen. Dat het, kortom, belangrijk is om in groepen niet uit te gaan van homogeniteit, maar van heterogeniteit. Van Dongen stelde dat juist het opzoeken van de spanningen die ontstaan door verschillen tussen mensen (heterogeniteit) leidt tot creativiteit en vernieuwing. Het is dan wel belangrijk om deze verschillen bespreekbaar te maken en ‘in’ de groep te brengen. Zodat ze te onderzoeken en te begrijpen zijn en voor je (in plaats van tegen je) gaan werken.
Het verschil in kwetsbaarheid expliciet maken, de gevonden verschillen naast elkaar laten bestaan en ze samen onderzoeken en proberen te begrijpen. Dát is wat Griet vanmorgen deed. En het werkte: het samen onderzoeken van de verschillen in kwetsbaarheid verkleinde mijn eigen gevoel van onvermogen. Ik realiseerde me dat mijn reactie om nóg harder te gaan werken door mezelf kwetsbaar op te stellen, helemaal niet helpend was! Tegelijk werd mijn intuïtie dat niet alles gezegd was deze week bevestigd door de diversiteit aan antwoorden. Griets rake vrijdagochtend-vraag vergrootte zo onze mogelijkheden tot interactie als groep. En die opgerekte zone van nabije ontwikkeling, gaf mij de waardevolle kans om mijn eigen leren te verdiepen!
Carry you home
Ahh, toch nog file als ik invoeg op de A15. Stiekem fijn, want dat geeft me een klein beetje extra tijd om nog even in mijn reflectiemodus te blijven. Die modus moet 180 graden keren als ik zo onze keuken binnenstap en mijn man en drie kinderen ga begroeten (#hoedan).
Want wat is nu eigenlijk de belangrijkste les die ik uit de afgelopen week trek…? Ik heb de summerschool ervaren als mooi, maar ook intensief en verwarrend. Waarbij ik me op momenten kwetsbaar voelde. Dat kan ook niet anders kijkend naar het onderwerp. In organisaties waar sprake is van verwaarlozing, conflict of trauma, ben je ook kwetsbaar en is het belangrijk om jezelf heel goed te kennen. Ik leerde deze week dat de claim die ik in 2023 formuleerde tijdens de Summerschool Leiderschap staat als een huis! ‘Ik stel mijn oordeel uit en onderzoek.’ De Summerschool Organisaties weer gezond van 2024 leerde me dat ik mijn uitgestelde oordeel èn bijbehorende intuïtie te allen tijde serieus moet nemen, omdat ik daarmee bijdraag aan nabijheid die leidt tot impact!
En terwijl Alex Warren op de radio ‘Carry you home’ zingt, stap ik uit ‘the sound of silence’ in het welbekende, vertrouwde en vooral fijne geluid van thuis zijn!
Meer informatie over de Summerschool Organisaties weer gezond
Over de auteur
Maaike Glimmerveen is programmamanager bij Sioo