Een van de laatste activiteiten voordat mijn zomervakantie aanbrak was het AEF LIVE-event. Op dit vrolijke en zomerse spektakel kwamen stevige sociale en maatschappelijke thema’s aan de orde. Zo volgde ik een sessie waarin Aris van Veldhuisen Kustaw Bessems interviewde over zijn podcast en boek ‘Stuurloos, wegwijzers in een land op drift’. Alleen al het bijwonen van de sessie maakte me bezorgd; wat weet ik eigenlijk van de grondwet en de rechtsstaat? Na afloop van de sessie kregen we het boek cadeau. Een paar dagen later kreeg ik als verjaardagscadeau ‘Dubbelganger, een reis naar de spiegelwereld’ van Naomi Klein. En met deze twee startte mijn vakantieleesperiode, afgewisseld met pretentieloos leeswerk onder de parasol, want beide boeken geven stof tot nadenken.
Een afbrokkelende, democratische rechtsstaat
‘Stuurloos’ maakt op pijnlijke wijze zichtbaar wat we momenteel elke dag zien gebeuren. Namelijk dat onze democratische rechtsstaat in gevaar is en van twee kanten wordt uitgehold. Antidemocratische en anti-rechtsstatelijke opvattingen zetten de toon en worden geaccepteerd en genormaliseerd. Bessems stelt dat het niet alleen rechtsradicaal is die daar de oorzaak van is. De middenpartijen en de linkerflank werken er ook volop aan mee; denk maar aan de aardbevingsproblematiek in Groningen en de toeslagenaffaire. “Met elke regeringsleider die weigert verantwoording af te leggen, elke fout die niet wordt toegegeven, elk compromis dat het daglicht niet verdraagt, elke gunst die om een tegengunst vraagt, elke criticus die als verrader wordt bestempeld, neemt de weerbaarheid van de democratie sluipenderwijs af”, citeert Bessems Ewoud Kiefts boek ‘Vechten voor democratie’.
Het grootste gevaar voor de democratie en de rechtsstaat is juist dat het een sluipend proces is dat de democratische gezindheid onder de bevolking en de gevestigde orde aantast. De afkalving, ineenstorting, gaat sneller en makkelijker dan het weer opbouwen. En de neergang gaat niet langs een glooiend pad met rustpunten om te reflecteren en om te keren, maar je stort onverwacht in een vrije val naar beneden. En we zijn heel hard op weg naar beneden, niet alleen hier in Nederland.
En ja, ik zie het gebeuren. Tegelijkertijd denk ik dan: “Ja, maar dit is Nederland, dat kan hier niet.” Nou, wel dus! De oproep tot beter besturen van Bessems snap ik, maar is onvoldoende denk ik. Wat heb ik hierin te doen, want ik realiseerde me al snel dat ik eigenlijk te weinig weet en te veel vertrouw op anderen. Wat heeft onze beroepsgroep te doen? De zorg om de democratie afwentelen op collega’s en professionals in het openbaar bestuur is te makkelijk. Ja, ik denk dat zij extra voelsprieten nodig hebben, maar ik merk ook dat ik dit gevoel van ongemak niet kan en mag afschuiven op anderen. Ongerust en nog kauwend op die vraag, want simpele antwoorden zijn er niet, dook ik in ‘Dubbelganger’, met de verwachting in een ander thema terecht te komen. Niets was minder waar!
Klein en Wolf
Naomi Klein doet onderzoek naar economische en maatschappelijke systemen en probeert daar de onderliggende patronen van te identificeren. Ik was destijds zeer onder de indruk van De Schockdoctrine waarin ze onderzocht wat er in de nasleep van rampen gebeurde.
De aanleiding voor Naomi Klein voor het schrijven van Dubbelganger was het feit dat ze in de (online) media steeds verward werd met Naomi Wolf, een feministe. Die schreef bijvoorbeeld ‘De zoete leugen of de mythe van schoonheid’. Wolf kwam terecht in het kamp van de complotdenkers en Steve Bannon, de voormalig strateeg van Donald Trump en voorzitter van Breitbart News, een conservatieve Amerikaanse nieuwssite die bekend staat om zijn rechtse connecties. Geërgerd door het feit dat deze rechtse complottheorieën, door Wolf geuit, aan haar als linkse wetenschapper en klimaatactivist werden toegeschreven, besloot ze Wolf te volgen in haar podcasts met Bannon en op haar eigen kanalen. Een groot deel van deze zoektocht speelde zich af gedurende covid, waarin niet alleen in Amerika maar ook hier complottheorieën goed floreerden. Complottheorieën gedijen sowieso goed in tijden van crisis. Aangezien we leven in een wereld waarin we eigenlijk permanent in crisis zijn (ook al hebben we een deel daarvan lang van tevoren kunnen zien aankomen) is het extra relevant dat wat ze blootlegde aan patronen en dynamieken universeel toepasbaar is. Door de voorbeelden heen kijkend, zie je het op tal van thema’s gebeuren.
Een spiegelwereld gebaseerd op complotten
Klein constateert dat er een spiegelwereld bestaat. Een spiegelwereld die de samenleving in tweeën splitst en waarin elk kamp zich definieert door zich tegen de ander af te zetten. Waarbij het ingraven in die opposities de ruimte bezet waarin vroeger werd nagedacht. Hoe werkt dat in die spiegelwereld?
- Er worden verbanden gelegd tussen een onpeilbaar groot aantal ongelijksoortige feitjes en fantasieën. Niet om iets te onderbouwen en gefundeerd te bewijzen, maar om alarmbellen te laten afgaan en vragen te kunnen stellen, en soms net zo snel weer door te gaan naar het volgende thema. En als er al verwezen wordt naar wetenschappelijk onderbouwde publicaties, zijn dat vaak discutabele en slecht traceerbare bronnen of uit verband gehaalde conclusies. Complotdenkers bedrijven veelvuldig een soort dubbelganger van onderzoeksjournalistiek. Ze imiteren veel van de stilistische en uiterlijke conventies maar stappen, zoals Klein dat schrijft, onbezorgd over de vangrails die de zorgvuldigheid moet waarborgen. Maar die misinformatie beïnvloedt wel ‘de echte’ wereld.
- Analyses van de systemen waar men tegenin gaat, ontbreken dus en daarmee ook passend beleid/bestuur. In plaats daarvan wordt de verantwoordelijkheid, de schuld, bij bepaalde groepen neergelegd. Of dat nu migranten, transgenders, ‘links’ of een persoon is.
- Er wordt een overspannen retoriek gebruikt, vaak doorspekt met onbegrijpelijke en niet passende wetenschappelijke termen. Men slaat alarm voor rampen, waarbij te gemakkelijk verbindingen worden gemaakt met bekende situaties, zoals slavernij, nazisme en genocide, of wordt aangehaakt bij/ingespeeld op ontwikkelingen waarvoor we terecht bezorgd kunnen zijn. Bijvoorbeeld angst voor technologie, maar dan met fantasieën die onmogelijk en onwaar zijn.
Maar er blijkt/lijkt dan ook iets vreemds te gebeuren. Zodra de spiegelwereld een thema op die wijze claimt, wordt het een soort no-go thema voor de andere wereld. Dat merk ik zelf ook. Geconfronteerd met een complot denk ik: ‘Wat een onzin.’ Ik haal mijn schouders op en denk: ‘Wie gelooft daar nu in?’ Ik realiseer me, denk ik, soms onvoldoende dat er-niet-in-geloven niet voor iedereen even makkelijk is. Maar andersom kan je ook zeggen dat alle thema’s en zorgen, die de andere wereld negeert of verwaarloost, in de spiegelwereld worden overgenomen en aangegrepen worden voor een complot. Maar er speelt meer.
Diagonalisering
Bessems stelt dat iedereen meedoet aan de uitholling van onze democratische rechtsstaat, links, rechts en midden. Klein maakt dat nog een beetje ingewikkelder. Aan de hand van nota bene onderzoek in Europa introduceert ze de term ‘diagonalisme’ die verwijst naar allianties tussen “New-Age-gezondheidsadepten1” met neofascisten, traditioneel rechts, activistische moeders en boze ondernemers. Die zich rondom thema’s verbinden, zoals bijvoorbeeld de coronavaccinaties. Links, rechts en midden volstaan niet meer rondom complotten. Waarbij de onderzoekers (Callison en Slobodian) constateren dat het wereldwijd doorgaans wel de radicaal-rechtse partijen zijn die erin geslaagd zijn om de tegendraadse woede en manische energie van het diagonalisme te absorberen door ze te verbinden aan hun kernthema’s. In die gediagonaliseerde verbanden spelen wel onderlinge tegenstellingen op deelonderwerpen, maar vreemd genoeg krijgen die weinig ‘zendtijd’. Dit in tegenstelling tot meningsverschillen in linkse kringen die vaak tot het bot worden uitgeplozen, stelt Klein. Mede daardoor missen linkse bewegingen veel kansen om bondgenootschappen te smeden die ze sterker en machtiger maken. In dat perspectief gezien is toch ook het samengaan van GroenLinks en de PvdA een belangrijk signaal.
Twee werkelijkheden en pipikisme
Beide kanten van de spiegel zijn het fundamenteel met elkaar oneens. Niet omdat we de wereld anders interpreteren, nee stelt Klein, we zijn het met elkaar oneens over wie zich in de werkelijkheid2 ophoudt en wie in een simulatie daarvan. De spiegelwereld hanteert spiegelargumenten en een gespiegelde politieke agenda die met zorg zijn geconstrueerd om weerstand te bieden aan de andere wereld. Er wordt een eigen jargon gebruikt en er is een direct antwoord op alles. Als je ergens op aangesproken wordt, zeg je dat de ander dat ook doet en erger.
De overtrokken complottheorieën van de spiegelwereld versterken op een rare wijze de goedgelovigheid van de andere wereld. Om vooral niet op ‘hen’ te lijken, wordt daar misschien wel te weinig kritisch bevraagd en onderzocht.
Klein maakt regelmatig uitstapjes naar literatuur met een dubbelgangersthema. Uit een van die boeken leent ze het begrip ‘pipikisme’ ofwel de anti-tragische kracht die alles onbelangrijk maakt, die van alles een farce maakt, alles trivialiseert, oppervlakkig maakt. Klein ziet het steeds gebeuren dat een idee wordt gepipikt en stelt zich de vraag ‘Kan het dan ooit weer serieus worden genomen?’
Dat pipikeren is een veelgebruikte strategie van extreemrechts, van Trump tot Poetin tot Bannon. En wij hebben onze eigen Wilders. Belangwekkende concepten worden zo een onderwerp van spot. Denk aan covid, wat ‘maar een griepje was’. De klimaatcrisis die ‘niet bestaat’, het knuffelen van mensen die asiel vragen etc. Maar het politieke midden doet al heel lang min of meer hetzelfde; die hanteren de concepten en woorden zoals bedoeld, maar alleen zonder de intentie daarnaar te handelen en door belangrijke feiten achterwege te laten.
Wie profiteert van de afbrokkelende democratische rechtsstaat?
Het lijkt haast een beetje op een complot in een boek over de complottheorieën uit de spiegelwereld, maar toch intrigeerde deze hypothese van Klein me in relatie tot de uitholling van onze democratische rechtsstaat. Klein vraagt zich af of het verzet tegen de coronavaccins in Amerika misschien ook voortkwam uit een fundamenteel ideologische reden. ‘Stel’, zegt ze, ‘dat de Amerikaanse pogingen om de coronacrisis te bestrijden via gratis vaccinaties en loonsteun succesvoller was geweest, dan zou dat immers laten zien dat de federale overheid nog altijd betekenisvolle zorg aan de bevolking kon bieden’. ‘En als dat met corona kan, waarom dan ook niet op andere publieke onderwerpen?’ Zo’n krachtige activistische overheid wordt aan de rechterkant van het spectrum als gevaarlijk gezien.
Bessems gaat niet in op wie er in ons land profiteert van het uithollen van de democratische rechtsstaat. Dat is een vraag die bij mij blijft hangen. Klein gaat er wel op in onder de noemer “sommige samenzweringen zijn echt”. Dan hebben we het over oliebedrijven die in zee gelekte olie bagatelliseren, de sjoemelsoftware van Volkswagen en winstmaximalisatie waarin gesteund wordt op de schimmige onderdelen van de waardeketen, de Schaduwlanden, waarin mensen uitgebuit worden en het ecosysteem verkwanseld wordt. Macht en rijkdom zweren samen om zichzelf ten koste van de Schaduwlanden te beschermen. De huizenmarkt gaat niet langer over huizen maar over hedgefondsen en speculanten, de media niet meer over nieuws maar over clicks en ga zo maar door. Op wereldschaal zien we het ook. In ondemocratische en rechteloze landen gedijt het kapitaal. En wie geld heeft, heeft macht. En uitputtend kapitalisme voedt wantrouwen en paranoia. En dan kom ik toch alsnog weer bij Bessems’ quote uit: “Met elke regeringsleider die weigert verantwoording af te leggen, elke fout die niet wordt toegegeven, elk compromis dat het daglicht niet verdraagt, elke gunst die om een tegengunst vraagt, elke criticus die als verrader wordt bestempeld, neemt de weerbaarheid van de democratie sluipenderwijs af”.
Waar brengt mij dit nu?
Wij hebben ook een spiegelwereld in onze samenleving, tot in de Tweede Kamer en de regering. En onze tot de jaren 80 behoorlijk genivelleerde zorgzame en sociale samenleving is in rap tempo uitgegroeid tot een ‘the winner takes it all’ maatschappij met tal van mensen die zelfs met twee banen amper of niet rond kunnen komen. Tegelijk hadden in 2021 317 duizend huishoudens in Nederland een vermogen van 1 miljoen euro of meer. Hiermee was 4 procent van alle huishoudens miljonair. 9,3 duizend huishoudens hadden 10 miljoen euro of meer (cijfers CBS). Bedrijven oefenen zowel op nationaal als Europees niveau invloed uit op wet- en regelgeving en politieke besluiten. Ook burgers en tal van andere organisaties doen dat. Invloed willen uitoefenen is niet het probleem. Ik steun het als Extinction Rebellion zelfs met blokkades invloed uitoefent, maar dat gebeurt zeer direct, open en transparant.
De spiegelwereld tot op het hoogste bestuurlijke niveau en de invloedrijke personen en bedrijven vormen samen een interessante cocktail voor de democratische rechtsstaat, want daar gaat dat invloed uitoefenen vaak anders. Ook wij kennen omkoping- en steekpenningenschandalen. We zijn inmiddels gedaald naar plek 8 op de ranglijst3. Klein beargumenteert dat de elite, die profiteert van systemen, vaak projecten financiert in de media en politiek die economisch en sociaal zwakkeren op basis van ras, etniciteit en genderexpressie tegenover elkaar opzet, zodat de kans afneemt dat ze zich verenigen op basis van economische klassenbelangen.
Terwijl mijn conclusie na het lezen van beide boeken juist is dat:
We ons als individuen die zich zorgen maken om de samenleving, de democratie en de rechtsstaat, zouden moeten verenigen. (Ik denk dan aan ‘Links’.) Het gaat dan om meer dan een groep lotgenoten bij elkaar. Wanneer groepen zich verenigen, ontstaan gedeelde mogelijkheden. De Groene Amsterdammer schreef ook een artikel over wat je kunt doen als je je bezorgd maakt om de rechtsstaat4. Zij maken de vergelijking met de klimaatcrisis. Daar kan je als individu kleine acties in doen, van zonnepanelen, tot vegetarisch eten, maar ook demonstreren. Een aantal van de auteurs van boeken met min of meer vergelijkbare thematiek benadrukken dat sterk. Waarom gaan we hier in Nederland niet de straat op om ons uit te spreken over de afbraak van de democratische rechtstaat. En niet alleen in het uitspreken maar ook in het doen, is het belangrijk is om verregaand te gaan samenwerken in brede coalities, want werkelijke verandering kan alleen door samenwerking.
Een ander belangrijk punt dat in het artikel uit de Groene naar voren komt, is het feit dat wij als mensen ons heel snel aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Dat sluipende proces dat ook in Stuurloos zo zichtbaar is. Dat aanpassingsvermogen is in veel situaties een kwaliteit, maar hier is het cruciaal om je niet aan te passen aan dit zogenaamde nieuwe normaal. De Groene citeert Snyder die het boek ‘Do not obey in advance’ schreef. Hij stelt dat autoritaire regimes veel macht ‘gratis’ krijgen nog voordat ze werkelijke maatregelen hebben genomen of druk hebben uitgeoefend, omdat burgers zich instinctief aanpassen aan de nieuwe norm en zich conformeren aan de vermoedelijke wensen van de leiders. Hij benadrukt ‘Niet normaliseren is cruciaal. Je moet jezelf dus al aan het begin van zo’n proces al even stoppen en zeggen: nee, dit is niet normaal’.
Waarbij burgers rechten en zeggenschap hebben en we het idee loslaten dat de overheid een bedrijf is en de burger een klant. Gemeenschappen kunnen heel veel zelf. Wat dat betreft past de oproep van Marije van den Berg in ‘De beleidsbubbel. En hoe we die liefdevol leeg laten lopen’ ook naadloos bij deze twee boeken. Als we als burgers geen jengelende klant willen zijn dan staat ons met elkaar ook iets te doen, willen we in een rechtvaardige wereld leven. Namelijk het maatschappelijk debat voeren rond reële en bewezen misstanden op basis van deskundigheid, verscheidenheid en tegenspraak.
Dat debat voeren vraagt dat we systeemonderzoek doen naar onderliggende patronen van economische en maatschappelijke fenomenen. Ook in het geval van geruchten en vermoedens is dat noodzakelijk. De doorgronding die dat oplevert, biedt een fundament om op te bouwen. Want een systeem dat we niet begrijpen, kunnen we niet veranderen. Daarbij hoort dat we de systemen en structuren die ten grondslag liggen aan hoe het gaat en die we willen veranderen, uitlegbaar en navolgbaar houden. Zodat mensen zich minder snel laten vangen in de ‘wie-krijgt-de-schuld’-verhalen van de spiegelwereld. En er experts aan het woord kunnen komen die toegankelijke, betrouwbare en gedegen informatie kunnen delen om geruchten en misinformatie te ontkrachten.
We onszelf de vrijheid en de ruimte gunnen om ons een wereld voor te stellen die geen schaduwlanden nodig heeft, die niet ten koste gaat van mensen en ecosystemen, die democratisch en rechtvaardig is. En waarin maatschappelijke vraagstukken niet afgewenteld worden op de individuele verantwoordelijkheid, maar waarin systemisch gekeken wordt en in structuren gedacht. En we zullen deze wereld moeten proberen te bouwen. Maar we kunnen ons laten inspireren door ons eigen verleden en door andere plekken, zoals het vooroorlogse Wenen, destijds een belangrijke internationale sociale metropool. Een wereld waarin ‘praktijkmensen’ vaker de baas zijn.
In een, in mijn optiek, zeer goede en waardevolle analyse van het Palestijns-Joods conflict introduceert Klein het begrip ‘hier-heid’. Een term die stelt dat je het als bevolkingsgroepen hier (daar waar je bent) met elkaar moet zien te rooien, in vrede met elkaar moet zien te leven. Voor mij staat hier-heid niet op gespannen voet met het feit dat je je tegelijk ook om de wereld (die wat verder weg ligt en als geheel) bekommert.
En we onze vitale digitale informatie ecologie (waarmee we vaak in contact zijn met die verdere buitenwereld) niet uitleveren aan de grillen van miljardairs die ze inzetten als persoonlijke wraakoefeningen, die met de kracht van de brandweerspuit, waar niet tegenop te dweilen valt, misinformatie en complotten de wereld in brengen.
Nogmaals Snyder uit de Groene aan het woord: ‘Amerikanen zijn zelfverzekerd over hun democratie.’ ‘Net als Nederlanders waarschijnlijk’, vervolgt hij: ‘Ik hoorde in 2016 overal om mij heen: de instituties zullen ons redden. Maar in feite verzwak je de instituties met die houding, want je positioneert ze als iets externs, iets waar je zelf weinig invloed op hebt. Dus het eerste wat ik wilde zeggen was: Amerika is niet speciaal, wat in andere landen gebeurt, kan hier gebeuren. Het tweede was: draag zelf zorg voor de instituties. Wees de instituties, dan word je effectiever.’ Want Snyder is er niet gerust op voor Nederland. ‘In de 20ste eeuw kwamen dictators aan de macht met wapens. In de 21ste eeuw wordt de strijd op mentaal en cognitief niveau gevoerd. De blauwdruk is geleverd in Hongarije en Rusland. Het begint met een verkiezingsoverwinning, daarna proberen autocraten het idee van wat normaal is stap voor stap te veranderen. Het is een proces waarin je volgende stem steeds iets minder telt. In Polen heeft men het in de meest recente, cruciale verkiezingen nog net weten om te draaien. In de VS zijn we nu één verkiezing verwijderd van een betekenisloze volgende verkiezing. In Nederland heb je mogelijk nog twee of drie verkiezingen om het tij te keren.’
Oftewel: laat het niet aan anderen over!
Ook als beroepsgroep hebben we een verantwoordelijkheid
Als beroepsgroep zijn we allereerst allemaal burger. Burgers die zich meer of minder zorgen maken over de democratische rechtstaat. Ik sinds dit voorjaar en deze zomer wel in elk geval. En ik voel me ook onthand en onzeker. In mijn persoonlijke omgeving is het nu wel vaker een gespreksthema. Ik denk dat het belangrijk is om het als beroepsgroep ook als gespreks- en onderzoeksthema te omarmen. Ik ga kijken hoe ik daartoe – vanuit mijn plek – een initiatief kan nemen.
Marguerithe de Man
- Dit is de term die Klein gebruikt. Ik lees het als verzamelterm voor mensen die voor lichaam en geest zorgen en daar misschien in de ogen van anderen in doorschieten. ↩︎
- De werkelijkheid bestaat niet, zoals we weten, maar ik ga hier even mee in Kleins bewoordingen. ↩︎
- https://www.transparency.org/en/cpi/2023/index/nld ↩︎
- https://www.groene.nl/artikel/demonstreren-is-het-begin ↩︎
Een van de laatste activiteiten voordat mijn zomervakantie aanbrak was het AEF LIVE-event. Op dit vrolijke en zomerse spektakel kwamen stevige sociale en maatschappelijke thema’s aan de orde. Zo volgde ik een sessie waarin Aris van Veldhuisen Kustaw Bessems interviewde over zijn podcast en boek ‘Stuurloos, wegwijzers in een land op drift’. Alleen al het bijwonen van de sessie maakte me bezorgd; wat weet ik eigenlijk van de grondwet en de rechtsstaat? Na afloop van de sessie kregen we het boek cadeau. Een paar dagen later kreeg ik als verjaardagscadeau ‘Dubbelganger, een reis naar de spiegelwereld’ van Naomi Klein. En met deze twee startte mijn vakantieleesperiode, afgewisseld met pretentieloos leeswerk onder de parasol, want beide boeken geven stof tot nadenken.
Een afbrokkelende, democratische rechtsstaat
‘Stuurloos’ maakt op pijnlijke wijze zichtbaar wat we momenteel elke dag zien gebeuren. Namelijk dat onze democratische rechtsstaat in gevaar is en van twee kanten wordt uitgehold. Antidemocratische en anti-rechtsstatelijke opvattingen zetten de toon en worden geaccepteerd en genormaliseerd. Bessems stelt dat het niet alleen rechtsradicaal is die daar de oorzaak van is. De middenpartijen en de linkerflank werken er ook volop aan mee; denk maar aan de aardbevingsproblematiek in Groningen en de toeslagenaffaire. “Met elke regeringsleider die weigert verantwoording af te leggen, elke fout die niet wordt toegegeven, elk compromis dat het daglicht niet verdraagt, elke gunst die om een tegengunst vraagt, elke criticus die als verrader wordt bestempeld, neemt de weerbaarheid van de democratie sluipenderwijs af”, citeert Bessems Ewoud Kiefts boek ‘Vechten voor democratie’.
Het grootste gevaar voor de democratie en de rechtsstaat is juist dat het een sluipend proces is dat de democratische gezindheid onder de bevolking en de gevestigde orde aantast. De afkalving, ineenstorting, gaat sneller en makkelijker dan het weer opbouwen. En de neergang gaat niet langs een glooiend pad met rustpunten om te reflecteren en om te keren, maar je stort onverwacht in een vrije val naar beneden. En we zijn heel hard op weg naar beneden, niet alleen hier in Nederland.
En ja, ik zie het gebeuren. Tegelijkertijd denk ik dan: “Ja, maar dit is Nederland, dat kan hier niet.” Nou, wel dus! De oproep tot beter besturen van Bessems snap ik, maar is onvoldoende denk ik. Wat heb ik hierin te doen, want ik realiseerde me al snel dat ik eigenlijk te weinig weet en te veel vertrouw op anderen. Wat heeft onze beroepsgroep te doen? De zorg om de democratie afwentelen op collega’s en professionals in het openbaar bestuur is te makkelijk. Ja, ik denk dat zij extra voelsprieten nodig hebben, maar ik merk ook dat ik dit gevoel van ongemak niet kan en mag afschuiven op anderen. Ongerust en nog kauwend op die vraag, want simpele antwoorden zijn er niet, dook ik in ‘Dubbelganger’, met de verwachting in een ander thema terecht te komen. Niets was minder waar!
Klein en Wolf
Naomi Klein doet onderzoek naar economische en maatschappelijke systemen en probeert daar de onderliggende patronen van te identificeren. Ik was destijds zeer onder de indruk van De Schockdoctrine waarin ze onderzocht wat er in de nasleep van rampen gebeurde.
De aanleiding voor Naomi Klein voor het schrijven van Dubbelganger was het feit dat ze in de (online) media steeds verward werd met Naomi Wolf, een feministe. Die schreef bijvoorbeeld ‘De zoete leugen of de mythe van schoonheid’. Wolf kwam terecht in het kamp van de complotdenkers en Steve Bannon, de voormalig strateeg van Donald Trump en voorzitter van Breitbart News, een conservatieve Amerikaanse nieuwssite die bekend staat om zijn rechtse connecties. Geërgerd door het feit dat deze rechtse complottheorieën, door Wolf geuit, aan haar als linkse wetenschapper en klimaatactivist werden toegeschreven, besloot ze Wolf te volgen in haar podcasts met Bannon en op haar eigen kanalen. Een groot deel van deze zoektocht speelde zich af gedurende covid, waarin niet alleen in Amerika maar ook hier complottheorieën goed floreerden. Complottheorieën gedijen sowieso goed in tijden van crisis. Aangezien we leven in een wereld waarin we eigenlijk permanent in crisis zijn (ook al hebben we een deel daarvan lang van tevoren kunnen zien aankomen) is het extra relevant dat wat ze blootlegde aan patronen en dynamieken universeel toepasbaar is. Door de voorbeelden heen kijkend, zie je het op tal van thema’s gebeuren.
Een spiegelwereld gebaseerd op complotten
Klein constateert dat er een spiegelwereld bestaat. Een spiegelwereld die de samenleving in tweeën splitst en waarin elk kamp zich definieert door zich tegen de ander af te zetten. Waarbij het ingraven in die opposities de ruimte bezet waarin vroeger werd nagedacht. Hoe werkt dat in die spiegelwereld?
- Er worden verbanden gelegd tussen een onpeilbaar groot aantal ongelijksoortige feitjes en fantasieën. Niet om iets te onderbouwen en gefundeerd te bewijzen, maar om alarmbellen te laten afgaan en vragen te kunnen stellen, en soms net zo snel weer door te gaan naar het volgende thema. En als er al verwezen wordt naar wetenschappelijk onderbouwde publicaties, zijn dat vaak discutabele en slecht traceerbare bronnen of uit verband gehaalde conclusies. Complotdenkers bedrijven veelvuldig een soort dubbelganger van onderzoeksjournalistiek. Ze imiteren veel van de stilistische en uiterlijke conventies maar stappen, zoals Klein dat schrijft, onbezorgd over de vangrails die de zorgvuldigheid moet waarborgen. Maar die misinformatie beïnvloedt wel ‘de echte’ wereld.
- Analyses van de systemen waar men tegenin gaat, ontbreken dus en daarmee ook passend beleid/bestuur. In plaats daarvan wordt de verantwoordelijkheid, de schuld, bij bepaalde groepen neergelegd. Of dat nu migranten, transgenders, ‘links’ of een persoon is.
- Er wordt een overspannen retoriek gebruikt, vaak doorspekt met onbegrijpelijke en niet passende wetenschappelijke termen. Men slaat alarm voor rampen, waarbij te gemakkelijk verbindingen worden gemaakt met bekende situaties, zoals slavernij, nazisme en genocide, of wordt aangehaakt bij/ingespeeld op ontwikkelingen waarvoor we terecht bezorgd kunnen zijn. Bijvoorbeeld angst voor technologie, maar dan met fantasieën die onmogelijk en onwaar zijn.
Maar er blijkt/lijkt dan ook iets vreemds te gebeuren. Zodra de spiegelwereld een thema op die wijze claimt, wordt het een soort no-go thema voor de andere wereld. Dat merk ik zelf ook. Geconfronteerd met een complot denk ik: ‘Wat een onzin.’ Ik haal mijn schouders op en denk: ‘Wie gelooft daar nu in?’ Ik realiseer me, denk ik, soms onvoldoende dat er-niet-in-geloven niet voor iedereen even makkelijk is. Maar andersom kan je ook zeggen dat alle thema’s en zorgen, die de andere wereld negeert of verwaarloost, in de spiegelwereld worden overgenomen en aangegrepen worden voor een complot. Maar er speelt meer.
Diagonalisering
Bessems stelt dat iedereen meedoet aan de uitholling van onze democratische rechtsstaat, links, rechts en midden. Klein maakt dat nog een beetje ingewikkelder. Aan de hand van nota bene onderzoek in Europa introduceert ze de term ‘diagonalisme’ die verwijst naar allianties tussen “New-Age-gezondheidsadepten1” met neofascisten, traditioneel rechts, activistische moeders en boze ondernemers. Die zich rondom thema’s verbinden, zoals bijvoorbeeld de coronavaccinaties. Links, rechts en midden volstaan niet meer rondom complotten. Waarbij de onderzoekers (Callison en Slobodian) constateren dat het wereldwijd doorgaans wel de radicaal-rechtse partijen zijn die erin geslaagd zijn om de tegendraadse woede en manische energie van het diagonalisme te absorberen door ze te verbinden aan hun kernthema’s. In die gediagonaliseerde verbanden spelen wel onderlinge tegenstellingen op deelonderwerpen, maar vreemd genoeg krijgen die weinig ‘zendtijd’. Dit in tegenstelling tot meningsverschillen in linkse kringen die vaak tot het bot worden uitgeplozen, stelt Klein. Mede daardoor missen linkse bewegingen veel kansen om bondgenootschappen te smeden die ze sterker en machtiger maken. In dat perspectief gezien is toch ook het samengaan van GroenLinks en de PvdA een belangrijk signaal.
Twee werkelijkheden en pipikisme
Beide kanten van de spiegel zijn het fundamenteel met elkaar oneens. Niet omdat we de wereld anders interpreteren, nee stelt Klein, we zijn het met elkaar oneens over wie zich in de werkelijkheid2 ophoudt en wie in een simulatie daarvan. De spiegelwereld hanteert spiegelargumenten en een gespiegelde politieke agenda die met zorg zijn geconstrueerd om weerstand te bieden aan de andere wereld. Er wordt een eigen jargon gebruikt en er is een direct antwoord op alles. Als je ergens op aangesproken wordt, zeg je dat de ander dat ook doet en erger.
De overtrokken complottheorieën van de spiegelwereld versterken op een rare wijze de goedgelovigheid van de andere wereld. Om vooral niet op ‘hen’ te lijken, wordt daar misschien wel te weinig kritisch bevraagd en onderzocht.
Klein maakt regelmatig uitstapjes naar literatuur met een dubbelgangersthema. Uit een van die boeken leent ze het begrip ‘pipikisme’ ofwel de anti-tragische kracht die alles onbelangrijk maakt, die van alles een farce maakt, alles trivialiseert, oppervlakkig maakt. Klein ziet het steeds gebeuren dat een idee wordt gepipikt en stelt zich de vraag ‘Kan het dan ooit weer serieus worden genomen?’
Dat pipikeren is een veelgebruikte strategie van extreemrechts, van Trump tot Poetin tot Bannon. En wij hebben onze eigen Wilders. Belangwekkende concepten worden zo een onderwerp van spot. Denk aan covid, wat ‘maar een griepje was’. De klimaatcrisis die ‘niet bestaat’, het knuffelen van mensen die asiel vragen etc. Maar het politieke midden doet al heel lang min of meer hetzelfde; die hanteren de concepten en woorden zoals bedoeld, maar alleen zonder de intentie daarnaar te handelen en door belangrijke feiten achterwege te laten.
Wie profiteert van de afbrokkelende democratische rechtsstaat?
Het lijkt haast een beetje op een complot in een boek over de complottheorieën uit de spiegelwereld, maar toch intrigeerde deze hypothese van Klein me in relatie tot de uitholling van onze democratische rechtsstaat. Klein vraagt zich af of het verzet tegen de coronavaccins in Amerika misschien ook voortkwam uit een fundamenteel ideologische reden. ‘Stel’, zegt ze, ‘dat de Amerikaanse pogingen om de coronacrisis te bestrijden via gratis vaccinaties en loonsteun succesvoller was geweest, dan zou dat immers laten zien dat de federale overheid nog altijd betekenisvolle zorg aan de bevolking kon bieden’. ‘En als dat met corona kan, waarom dan ook niet op andere publieke onderwerpen?’ Zo’n krachtige activistische overheid wordt aan de rechterkant van het spectrum als gevaarlijk gezien.
Bessems gaat niet in op wie er in ons land profiteert van het uithollen van de democratische rechtsstaat. Dat is een vraag die bij mij blijft hangen. Klein gaat er wel op in onder de noemer “sommige samenzweringen zijn echt”. Dan hebben we het over oliebedrijven die in zee gelekte olie bagatelliseren, de sjoemelsoftware van Volkswagen en winstmaximalisatie waarin gesteund wordt op de schimmige onderdelen van de waardeketen, de Schaduwlanden, waarin mensen uitgebuit worden en het ecosysteem verkwanseld wordt. Macht en rijkdom zweren samen om zichzelf ten koste van de Schaduwlanden te beschermen. De huizenmarkt gaat niet langer over huizen maar over hedgefondsen en speculanten, de media niet meer over nieuws maar over clicks en ga zo maar door. Op wereldschaal zien we het ook. In ondemocratische en rechteloze landen gedijt het kapitaal. En wie geld heeft, heeft macht. En uitputtend kapitalisme voedt wantrouwen en paranoia. En dan kom ik toch alsnog weer bij Bessems’ quote uit: “Met elke regeringsleider die weigert verantwoording af te leggen, elke fout die niet wordt toegegeven, elk compromis dat het daglicht niet verdraagt, elke gunst die om een tegengunst vraagt, elke criticus die als verrader wordt bestempeld, neemt de weerbaarheid van de democratie sluipenderwijs af”.
Waar brengt mij dit nu?
Wij hebben ook een spiegelwereld in onze samenleving, tot in de Tweede Kamer en de regering. En onze tot de jaren 80 behoorlijk genivelleerde zorgzame en sociale samenleving is in rap tempo uitgegroeid tot een ‘the winner takes it all’ maatschappij met tal van mensen die zelfs met twee banen amper of niet rond kunnen komen. Tegelijk hadden in 2021 317 duizend huishoudens in Nederland een vermogen van 1 miljoen euro of meer. Hiermee was 4 procent van alle huishoudens miljonair. 9,3 duizend huishoudens hadden 10 miljoen euro of meer (cijfers CBS). Bedrijven oefenen zowel op nationaal als Europees niveau invloed uit op wet- en regelgeving en politieke besluiten. Ook burgers en tal van andere organisaties doen dat. Invloed willen uitoefenen is niet het probleem. Ik steun het als Extinction Rebellion zelfs met blokkades invloed uitoefent, maar dat gebeurt zeer direct, open en transparant.
De spiegelwereld tot op het hoogste bestuurlijke niveau en de invloedrijke personen en bedrijven vormen samen een interessante cocktail voor de democratische rechtsstaat, want daar gaat dat invloed uitoefenen vaak anders. Ook wij kennen omkoping- en steekpenningenschandalen. We zijn inmiddels gedaald naar plek 8 op de ranglijst3. Klein beargumenteert dat de elite, die profiteert van systemen, vaak projecten financiert in de media en politiek die economisch en sociaal zwakkeren op basis van ras, etniciteit en genderexpressie tegenover elkaar opzet, zodat de kans afneemt dat ze zich verenigen op basis van economische klassenbelangen.
Terwijl mijn conclusie na het lezen van beide boeken juist is dat:
We ons als individuen die zich zorgen maken om de samenleving, de democratie en de rechtsstaat, zouden moeten verenigen. (Ik denk dan aan ‘Links’.) Het gaat dan om meer dan een groep lotgenoten bij elkaar. Wanneer groepen zich verenigen, ontstaan gedeelde mogelijkheden. De Groene Amsterdammer schreef ook een artikel over wat je kunt doen als je je bezorgd maakt om de rechtsstaat4. Zij maken de vergelijking met de klimaatcrisis. Daar kan je als individu kleine acties in doen, van zonnepanelen, tot vegetarisch eten, maar ook demonstreren. Een aantal van de auteurs van boeken met min of meer vergelijkbare thematiek benadrukken dat sterk. Waarom gaan we hier in Nederland niet de straat op om ons uit te spreken over de afbraak van de democratische rechtstaat. En niet alleen in het uitspreken maar ook in het doen, is het belangrijk is om verregaand te gaan samenwerken in brede coalities, want werkelijke verandering kan alleen door samenwerking.
Een ander belangrijk punt dat in het artikel uit de Groene naar voren komt, is het feit dat wij als mensen ons heel snel aanpassen aan nieuwe omstandigheden. Dat sluipende proces dat ook in Stuurloos zo zichtbaar is. Dat aanpassingsvermogen is in veel situaties een kwaliteit, maar hier is het cruciaal om je niet aan te passen aan dit zogenaamde nieuwe normaal. De Groene citeert Snyder die het boek ‘Do not obey in advance’ schreef. Hij stelt dat autoritaire regimes veel macht ‘gratis’ krijgen nog voordat ze werkelijke maatregelen hebben genomen of druk hebben uitgeoefend, omdat burgers zich instinctief aanpassen aan de nieuwe norm en zich conformeren aan de vermoedelijke wensen van de leiders. Hij benadrukt ‘Niet normaliseren is cruciaal. Je moet jezelf dus al aan het begin van zo’n proces al even stoppen en zeggen: nee, dit is niet normaal’.
Waarbij burgers rechten en zeggenschap hebben en we het idee loslaten dat de overheid een bedrijf is en de burger een klant. Gemeenschappen kunnen heel veel zelf. Wat dat betreft past de oproep van Marije van den Berg in ‘De beleidsbubbel. En hoe we die liefdevol leeg laten lopen’ ook naadloos bij deze twee boeken. Als we als burgers geen jengelende klant willen zijn dan staat ons met elkaar ook iets te doen, willen we in een rechtvaardige wereld leven. Namelijk het maatschappelijk debat voeren rond reële en bewezen misstanden op basis van deskundigheid, verscheidenheid en tegenspraak.
Dat debat voeren vraagt dat we systeemonderzoek doen naar onderliggende patronen van economische en maatschappelijke fenomenen. Ook in het geval van geruchten en vermoedens is dat noodzakelijk. De doorgronding die dat oplevert, biedt een fundament om op te bouwen. Want een systeem dat we niet begrijpen, kunnen we niet veranderen. Daarbij hoort dat we de systemen en structuren die ten grondslag liggen aan hoe het gaat en die we willen veranderen, uitlegbaar en navolgbaar houden. Zodat mensen zich minder snel laten vangen in de ‘wie-krijgt-de-schuld’-verhalen van de spiegelwereld. En er experts aan het woord kunnen komen die toegankelijke, betrouwbare en gedegen informatie kunnen delen om geruchten en misinformatie te ontkrachten.
We onszelf de vrijheid en de ruimte gunnen om ons een wereld voor te stellen die geen schaduwlanden nodig heeft, die niet ten koste gaat van mensen en ecosystemen, die democratisch en rechtvaardig is. En waarin maatschappelijke vraagstukken niet afgewenteld worden op de individuele verantwoordelijkheid, maar waarin systemisch gekeken wordt en in structuren gedacht. En we zullen deze wereld moeten proberen te bouwen. Maar we kunnen ons laten inspireren door ons eigen verleden en door andere plekken, zoals het vooroorlogse Wenen, destijds een belangrijke internationale sociale metropool. Een wereld waarin ‘praktijkmensen’ vaker de baas zijn.
In een, in mijn optiek, zeer goede en waardevolle analyse van het Palestijns-Joods conflict introduceert Klein het begrip ‘hier-heid’. Een term die stelt dat je het als bevolkingsgroepen hier (daar waar je bent) met elkaar moet zien te rooien, in vrede met elkaar moet zien te leven. Voor mij staat hier-heid niet op gespannen voet met het feit dat je je tegelijk ook om de wereld (die wat verder weg ligt en als geheel) bekommert.
En we onze vitale digitale informatie ecologie (waarmee we vaak in contact zijn met die verdere buitenwereld) niet uitleveren aan de grillen van miljardairs die ze inzetten als persoonlijke wraakoefeningen, die met de kracht van de brandweerspuit, waar niet tegenop te dweilen valt, misinformatie en complotten de wereld in brengen.
Nogmaals Snyder uit de Groene aan het woord: ‘Amerikanen zijn zelfverzekerd over hun democratie.’ ‘Net als Nederlanders waarschijnlijk’, vervolgt hij: ‘Ik hoorde in 2016 overal om mij heen: de instituties zullen ons redden. Maar in feite verzwak je de instituties met die houding, want je positioneert ze als iets externs, iets waar je zelf weinig invloed op hebt. Dus het eerste wat ik wilde zeggen was: Amerika is niet speciaal, wat in andere landen gebeurt, kan hier gebeuren. Het tweede was: draag zelf zorg voor de instituties. Wees de instituties, dan word je effectiever.’ Want Snyder is er niet gerust op voor Nederland. ‘In de 20ste eeuw kwamen dictators aan de macht met wapens. In de 21ste eeuw wordt de strijd op mentaal en cognitief niveau gevoerd. De blauwdruk is geleverd in Hongarije en Rusland. Het begint met een verkiezingsoverwinning, daarna proberen autocraten het idee van wat normaal is stap voor stap te veranderen. Het is een proces waarin je volgende stem steeds iets minder telt. In Polen heeft men het in de meest recente, cruciale verkiezingen nog net weten om te draaien. In de VS zijn we nu één verkiezing verwijderd van een betekenisloze volgende verkiezing. In Nederland heb je mogelijk nog twee of drie verkiezingen om het tij te keren.’
Oftewel: laat het niet aan anderen over!
Ook als beroepsgroep hebben we een verantwoordelijkheid
Als beroepsgroep zijn we allereerst allemaal burger. Burgers die zich meer of minder zorgen maken over de democratische rechtstaat. Ik sinds dit voorjaar en deze zomer wel in elk geval. En ik voel me ook onthand en onzeker. In mijn persoonlijke omgeving is het nu wel vaker een gespreksthema. Ik denk dat het belangrijk is om het als beroepsgroep ook als gespreks- en onderzoeksthema te omarmen. Ik ga kijken hoe ik daartoe – vanuit mijn plek – een initiatief kan nemen.
Marguerithe de Man
- Dit is de term die Klein gebruikt. Ik lees het als verzamelterm voor mensen die voor lichaam en geest zorgen en daar misschien in de ogen van anderen in doorschieten. ↩︎
- De werkelijkheid bestaat niet, zoals we weten, maar ik ga hier even mee in Kleins bewoordingen. ↩︎
- https://www.transparency.org/en/cpi/2023/index/nld ↩︎
- https://www.groene.nl/artikel/demonstreren-is-het-begin ↩︎